Adolf Hitler

Adolf Hitler werd in 1889 geboren in Braunau am Inn, Oostenrijk-Hongarije, als zoon van Alois Hitler, een douanebeambte, en Klara Pölzl. Het gezin verhuisde verschillende keren binnen Opper-Oostenrijk. Zijn vader stierf in 1903 en zijn moeder in 1907. Hitler volgde middelbaar onderwijs maar behaalde geen diploma; zijn poging om in Wenen als kunstenaar te worden toegelaten mislukte tweemaal.

Van 1908 tot 1913 leefde Hitler in Wenen, waar hij in armoedige omstandigheden verkeerde en antisemitische en nationalistische politiek tegenkwam. De precieze invloed van deze jaren op zijn latere wereldbeeld is onderwerp van debat; latere autobiografische beweringen zijn niet altijd betrouwbaar. In 1913 verhuisde hij naar München en diende vanaf 1914 als soldaat in het Duitse leger tijdens de Eerste Wereldoorlog, waarin hij gewond raakte en onderscheidingen ontving.

Biografieën beschrijven Alois als een autoritaire vader die zijn kinderen lichamelijk mishandelde en met Adolf botste over school en beroepskeuze. Geweld thuis, verlies van familieleden en vooral de dood van zijn moeder vormden belastende jeugdervaringen. De bronnen bestaan deels uit latere herinneringen en vereisen kritische vergelijking; een retrospectieve psychiatrische diagnose is niet gerechtvaardigd. Mishandeling biedt bovendien geen afdoende verklaring of verontschuldiging voor Hitlers latere antisemitisme, politieke keuzes en verantwoordelijkheid voor massamoord.

Na de Duitse nederlaag in 1918 bleef Hitler in het leger en werd hij ingezet om politieke groepen te observeren. In 1919 sloot hij zich aan bij de Duitse Arbeiderspartij, die de NSDAP werd, en verwierf aandacht als spreker. Na de mislukte Bierkellerputsch van 1923 werd hij veroordeeld en gevangengezet; in Mein Kampf werkte hij zijn antisemitische, racistische en expansionistische denkbeelden uit. De partij koos na zijn vrijlating voor electorale deelname naast intimidatie en propaganda.

De economische crisis, politieke instabiliteit en steun van conservatieve elites hielpen de NSDAP groeien. Hitler werd in januari 1933 rijkskanselier en gebruikte noodmaatregelen en wetgeving om oppositie te onderdrukken en een dictatuur te vestigen. Het regime ontmantelde vakbonden, beperkte burgerrechten, vervolgde Joden en andere groepen en herbewapende Duitsland. In 1938 annexeerde het Oostenrijk en nam het Sudetenland in; in september 1939 viel Duitsland Polen binnen.

Hitler nam tijdens de oorlog centrale besluiten over militaire strategie en vervolgingsbeleid. De inval in de Sovjet-Unie in 1941 werd gekoppeld aan een koloniale veroveringsoorlog en massamoord. Zijn regime organiseerde de Holocaust, waarin circa zes miljoen Joden werden vermoord, en vervolgde en vermoordde daarnaast Roma, mensen met een beperking, Poolse en Sovjetburgers, politieke tegenstanders, homoseksuele mannen en andere groepen. In april 1945 pleegde Hitler zelfmoord in Berlijn.

Op 23 augustus 1939 sloten nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie het Molotov-Ribbentrop-pact, ondertekend door hun ministers van Buitenlandse Zaken. Het openbare niet-aanvalsverdrag werd aangevuld met een geheim protocol over invloedssferen in Oost-Europa. Het vergemakkelijkte de Duitse en Sovjetinvasies van Polen in september 1939 en daaropvolgende bezetting en repressie. Duitsland verbrak het pact met de inval in de Sovjet-Unie op 22 juni 1941. Het was een diplomatieke overeenkomst tussen ideologische vijanden, geen afwijzing van territoriale expansie.

De rijksregering vaardigde op 24 november 1933 het Tierschutzgesetz uit, dat dierenmishandeling verbood en dierproeven beperkte, met uitzonderingen en uitvoeringsregels. Onder het naziregime bestonden tevens antirookcampagnes en rookbeperkingen in bepaalde overheidsgebouwen, vervoermiddelen en instellingen; er was geen algemeen nationaal rookverbod. Historicus Robert Proctor plaatst de tabakspolitiek in de context van raciale en lichamelijke 'zuiverheid', propaganda en medisch onderzoek. Deze maatregelen veranderen niets aan de verantwoordelijkheid van het regime voor vervolging en genocide.

Hitlers politieke opkomst vond plaats na de nederlaag van Duitsland in de Eerste Wereldoorlog en de oprichting van de Weimarrepubliek. De vredesregeling, inflatie, politieke straatgeweld en de Grote Depressie ondermijnden het vertrouwen in parlementaire partijen. Europese politiek kende een bredere groei van autoritaire en fascistische bewegingen die nationalisme, anticommunisme en massapropaganda combineerden.

Racistische pseudowetenschap en antisemitisme bestonden al vóór het nazisme, maar de nazi’s maakten ze tot staatsbeleid en verbonden ze aan territoriale expansie. Radio, film en massabijeenkomsten werden ingezet om steun te organiseren en kritiek te onderdrukken. De Tweede Wereldoorlog bracht bezetting, dwangarbeid, deportatie en vernietiging op ongekende schaal; lokale instellingen en collaborateurs speelden in bezette gebieden uiteenlopende rollen.

Jesse Owens won tijdens de Olympische Spelen van Berlijn van 1 tot 16 augustus 1936 vier gouden medailles: op de 100 meter, de 200 meter, bij het verspringen en met de Amerikaanse 4 × 100 meter-estafetteploeg. Krantenverslagen uit 1936 beschrijven dat het publiek in het Olympisch Stadion hem luid toejuichte en zijn sportieve prestaties met ovaties erkende. De Spelen werden door het Duitse regime voor internationale propaganda gebruikt; de Neurenberger rassenwetten bleven van kracht, terwijl onder meer anti-Joodse borden tijdelijk uit het straatbeeld werden verwijderd.

Na terugkeer in de Verenigde Staten werd Owens publiekelijk gehuldigd, onder andere met een parade in New York. Tegelijk bleef hij als zwarte Amerikaan te maken krijgen met rassenscheiding en segregatie. President Franklin D. Roosevelt nodigde hem niet uit voor een ontvangst in het Witte Huis en feliciteerde hem niet persoonlijk met zijn Olympische prestaties. Volgens de geraadpleegde biografische bronnen ontving Owens ook geen officieel felicitatietelegram van de president. De National Archives documenteert dat ook de andere zwarte Amerikaanse medaillewinnaars van 1936 geen uitnodiging voor het Witte Huis ontvingen.

Bij een huldiging in het Waldorf-Astoriahotel in New York moest Owens de goederenlift gebruiken om de bijeenkomst te bereiken, vanwege de raciale toegangsbeperkingen van die periode. Het Internationaal Olympisch Comité beschrijft dit specifieke voorval in zijn overzicht van Owens' leven na de Spelen. Deze ontvangst in eigen land vond plaats naast de openbare huldigingen en de ovaties die hij eerder in Berlijn had gekregen. Pas in 1976 ontving Owens in het Witte Huis de Presidential Medal of Freedom van president Gerald Ford.

Het naziregime ontketende de Tweede Wereldoorlog in Europa met de invasie van Polen in 1939. De oorlog kostte tientallen miljoenen mensen het leven door gevechten, bezetting, bombardementen, honger en ziekte. De Holocaust was de systematische genocide van Europese Joden; daarnaast vermoordde het regime miljoenen andere slachtoffers of vervolgde hen door dwangarbeid, deportatie, medische moordprogramma’s en massale executies.

Binnen Duitsland vernietigde het regime politieke oppositie en onafhankelijke vakbonden, terwijl politie, rechtbanken en geheime diensten vervolging uitvoerden. Joodse burgers werden stapsgewijs van rechten beroofd, beroofd van bezit, gedeporteerd en vermoord. Roma, mensen met een beperking, politieke tegenstanders en andere doelgroepen werden eveneens getroffen. De gevolgen omvatten vernietigde gemeenschappen, ontheemding en langdurige trauma’s, naast de blijvende verandering van Europese grenzen en internationale instellingen.

Slachtofferaantallen worden gereconstrueerd uit Duitse documenten, getuigenissen en demografische gegevens. Circa zes miljoen vermoorde Joden is de breed onderbouwde historische schatting voor de Holocaust, geen exact individueel register en geen willekeurig betwist getal. Bij andere slachtoffergroepen en totale oorlogsslachtoffers verschillen afbakening, brondekking en schattingen. Die onzekerheden moeten per groep worden benoemd, zonder de gedocumenteerde genocide te relativeren of verschillende categorieën ongemerkt op te tellen.

Hitler pleegde op 30 april 1945 zelfmoord in de Führerbunker in Berlijn, toen Sovjettroepen de stad innamen. Eva Braun stierf eveneens door zelfmoord nadat zij kort daarvoor met hem was getrouwd. Lichamen werden volgens getuigenissen buiten de bunker verbrand; de inname van Berlijn en de Duitse capitulatie volgden kort daarna. De omstandigheden zijn op basis van documenten en getuigenissen gereconstrueerd, ondanks latere complottheorieën.

Na 1945 werden nazi-leiders berecht in Neurenberg en werd de Holocaust uitgebreid gedocumenteerd via getuigenissen, archieven en materieel bewijs. Historici analyseren Hitlers persoonlijke macht naast de medewerking van partij, staat, leger, bedrijfsleven en bezettingsbesturen. Zijn naam werd internationaal verbonden met genocide en dictatuur, maar onderzoek benadrukt ook de noodzaak om de instellingen en maatschappelijke betrokkenheid te verklaren die zijn beleid uitvoerden.

Na de bevrijding werden delen van sommige voormalige kampterreinen opnieuw voor detentie gebruikt. Volgens het Majdanekmuseum hield de NKVD in augustus 1944 Poolse verzetsleden vast in twee barakken op veld III; op 23 augustus werden de resterende gevangenen naar de Sovjet-Unie afgevoerd. Volgens het Auschwitzmuseum richtten Sovjetautoriteiten uiterlijk in april-mei 1945 transitkampen in Auschwitz en Birkenau in voor Duitse krijgsgevangenen en onder anderen Poolse burgers; Poolse veiligheidsdiensten waren betrokken. Dit waren afzonderlijke naoorlogse detentiepraktijken, geen heropening van het nazi-vernietigingsprogramma. Datering, kampdeel, gezag en gevangenen moeten precies worden onderscheiden.