WORLD HISTORY Klank door de tijd
Muziekgeschiedenis 84 instrumenten, rituelen, tradities, werken, stijlen en uitvindingen uit 9 wereldregio's, van fluiten uit de ijstijd tot elektronische muziek. Dateringen van oeroude vondsten zijn bij benadering; de selectie is geen volledige of rangschikkende canon.
Tijdperken Alle tijdperken
Prehistorie tot 3000 v.Chr. 3 items Oudheid 3000 v.Chr. – 500 11 items Middeleeuwen 500 – 1450 18 items Renaissance & barok 1450 – 1750 10 items Klassiek & romantiek 1750 – 1900 15 items 20e eeuw & nu 1900 – heden 27 items Tijdlijn van de muziek
Prehistorie tot 3000 v.Chr. · 3 items 🎻 Instrumentenca. 45.000–60.000 jaar geleden (omstreden) Divje Babe-fluit (omstreden) Cerkno, Slovenië · Mousterien (neanderthalers) In 1995 vonden archeologen in de grot Divje Babe bij Cerkno een 11,4 cm lang stuk dijbeen van een jonge holenbeer met meerdere gaten, naast een haardplaats uit het Mousterien. Een deel van de onderzoekers ziet er een fluit van neanderthalers in; anderen schrijven de gaten toe aan roofdieren die op het bot kauwden. Het debat is niet beslecht. De dateringen lopen uiteen van ca. 43.000 jaar (radiokoolstof) tot 50.000–60.000 jaar (ESR). 🎻 Instrumentenca. 40.000 jaar geleden Fluit van Hohle Fels Hohle Fels bij Schelklingen, Duitsland · Aurignacien In 2008 groeven archeologen in de grot Hohle Fels in de Zwabische Jura een bijna complete fluit op, gemaakt van het spaakbeen van een vale gier en met vijf vingergaten. Uit dezelfde grot en uit Vogelherd komen fragmenten van ivoren fluiten. De vondsten uit de onderste Aurignacien-lagen zijn minstens 35.000 jaar oud, mogelijk ca. 40.000, en behoren tot de oudste bekende muziekinstrumenten. 🎻 Instrumentenca. 7000–5700 v.Chr. Kraanvogelbotfluiten van Jiahu Jiahu, Henan, China · Jiahu (neolithisch China) Bij de neolithische nederzetting Jiahu in Henan vonden archeologen fluiten van de vleugelbeenderen van kraanvogels, met vijf tot acht gaten: zes vrijwel complete exemplaren en fragmenten van tientallen andere. Ze stammen uit de bewoningsperiode van ca. 7000 tot 5700 v.Chr. en behoren tot de oudste bespeelbare muziekinstrumenten met meerdere tonen. Een goed bewaard exemplaar is bespeeld en tonaal geanalyseerd.
Oudheid 3000 v.Chr. – 500 · 11 items 🎻 Instrumentenca. 2550–2450 v.Chr. Lieren van Ur Ur, Zuid-Irak · Soemerisch In het Koninklijk Graf van Ur in Zuid-Mesopotamië vond een expeditie onder Leonard Woolley drie lieren en een harp, versierd met goud, zilver, lapis lazuli en schelp, enkele met een stierenkop. Ze dateren uit de Vroeg-Dynastieke periode III (ca. 2550–2450 v.Chr.) en behoren tot de oudste bewaard gebleven snaarinstrumenten. Het hout was vergaan; Woolley liet gips in de holtes lopen om de vorm vast te leggen. Ze bevinden zich nu in musea in Bagdad, Londen en Philadelphia. 🎻 InstrumentenOude Rijk, ca. 2300 v.Chr. Egyptische harpen en sistra Saqqara (Memphis), Egypte · Oud-Egypte In het Oude Rijk (ca. 2686–2181 v.Chr.) waren in Egypte al boogharpen en sistra in gebruik. Vroege harpen hadden vier of vijf snaren; vanaf het Nieuwe Rijk kwamen grotere harpen met veel snaren bij. Het sistrum, een ratel die ritmisch werd geschud, was verbonden met de godin Hathor en met tempelrituelen; een koninklijk exemplaar draagt de naam van koning Teti (ca. 2323–2291 v.Chr.). 🎻 Instrumentenca. 2200 v.Chr. Fluiten van Caral Caral, Supe-vallei, Peru · Caral-Supe (Andes) In de Heilige Stad Caral-Supe, ca. 180 km ten noorden van Lima, vonden onderzoekers onder leiding van Ruth Shady ruim dertig fluiten van pelikaanbot (volgens sommige bronnen ook van condorbot). Ze komen uit de bloeitijd van de Caral-beschaving (ca. 3000–1800 v.Chr.); een radiokoolstofdatering geeft ca. 2200 v.Chr. De fluiten behoren tot de oudste muziekinstrumenten van Amerika. Welke muziek erop werd gespeeld, is onbekend. 🎼 Werkenca. 1400 v.Chr. Hurritische hymne aan Nikkal Ugarit (Ras Shamra), Syrië · Hurritisch (Ugarit) In de oude stad Ugarit (Ras Shamra, Syrië) werden in de jaren vijftig kleitabletten in spijkerschrift gevonden met Hurritische hymnen en muzieknotatie, uit ca. 1400 v.Chr. Eén tablet, de hymne aan Nikkal (h.6), is vrijwel compleet en geldt als een van de oudste grotendeels bewaarde genoteerde melodieën. De notatie verwijst naar een negensnarige lier; de interpretatie is omstreden en reconstructies verschillen. 🎶 Zang & ritueelca. 1200–1000 v.Chr. Vedische zang Regio Kurukshetra, Noord-India · Vedische cultuur In de vedische traditie van Noord-India worden heilige teksten mondeling doorgegeven met vaste toonhoogte-accenten. De Samaveda bevat de melodieën (saman) voor de liturgie, met verzen die grotendeels uit de Rigveda komen; de huidige tekst wordt gedateerd op ca. 1200–1000 v.Chr. Elf recitatiemethoden (pathas) waarborgen een nauwkeurige overlevering. UNESCO erkende de traditie in 2008 als immaterieel erfgoed. 🎶 Zang & ritueeltraditioneel 10e eeuw v.Chr. – 70 n.Chr. Levitische tempelzang Tempelberg, Jeruzalem · Oud-Israëlitisch en joods Volgens het bijbelboek Kronieken stelde koning David Levieten aan als zangers en muzikanten met lieren, harpen en cimbalen voor de eredienst; zij zouden in Salomo's tempel in Jeruzalem dienen. Historici verschillen over de betrouwbaarheid van deze datering, maar ook de Tweede Tempel (516 v.Chr.–70 n.Chr.) kende Levitische zangers en muzikanten. De Misjna beschrijft een tempelorkest en koor; veel psalmen dragen muzikale aanwijzingen. 🎛️ Notatie & techniekca. 530 v.Chr. (traditioneel) Pythagoreïsche stemming Croton (Crotone), Italië · Oud-Grieks (Magna Graecia) Volgens de Griekse overlevering ontdekte Pythagoras, die rond 530 v.Chr. in Croton in Zuid-Italië werkte, dat octaaf, kwint en kwart horen bij eenvoudige verhoudingen van snaarlengtes (2:1, 3:2, 4:3). De monochord, een snaar met beweegbare kam, werd het standaardhulpmiddel om intervallen te meten; Plato bespreekt de stemming in zijn Timaeus. Historici betwijfelen of Pythagoras dit zelf ontdekte: stemmen in kwinten en kwarten staat al op Babylonische tabletten (vanaf de 18e eeuw v.Chr.). 🎻 Instrumentenvanaf ca. 500 v.Chr. De guqin Centraal-China (Zhou-rijk) · Chinees (Zhou- en literatencultuur) De guqin, een zevensnarige Chinese citer, wordt al bijna 3.000 jaar in teksten genoemd; in graven zijn exemplaren van ca. 2.500 jaar oud gevonden. Het instrument hoorde bij de vier kunsten van de Chinese literaten en wordt traditioneel met Confucius verbonden. De muziek is bewaard in tabulatuur, met meer dan 3.300 bekende stukken. UNESCO erkende de guqin in 2008, en ‘Stromend water’ van Guan Pinghu ging in 1977 mee op de Voyager Golden Record. 🎻 Instrumentenca. 433 v.Chr. Bianzhong van markies Yi Suizhou, Hubei, China · Staat Zeng (Strijdende Staten) In het graf van markies Yi van Zeng bij Suizhou (Hubei), in 1978 opgegraven, lag een stel van 65 bronzen klokken op een rek met drie niveaus; het geldt als het zwaarste ooit opgegraven slaginstrument. Elke klok geeft twee verschillende tonen, afhankelijk van waar ze wordt aangeslagen, en het bereik beslaat ongeveer vijf octaven. De klokken dragen 3.755 tekens over onder meer toonhoogtes en muziektheorie en dateren van ca. 433 v.Chr. 🎻 Instrumenten3e eeuw v.Chr. Hydraulis (waterorgel) Alexandrië, Egypte · Hellenistisch Egypte De hydraulis, een vroeg type pijporgel waarbij water de luchtdruk in de windkamer gelijkmatig houdt, wordt toegeschreven aan de Hellenistische ingenieur Ktesibios van Alexandrië (3e eeuw v.Chr.). Het instrument bleef in de Romeinse wereld in gebruik: resten van een exemplaar uit 228 n.Chr. werden in 1931 in Hongarije (Aquincum) gevonden. Het orgel kwam later via Byzantium in de westerse kerkmuziek. 🎼 Werken1e–2e eeuw n.Chr. Epitaaf van Seikilos Tralles (Aydın), Turkije · Grieks (Romeins Klein-Azië) Op een marmeren zuil uit Tralles (het huidige Aydın in Turkije), rond 1883 gevonden, staat een lied met Griekse muzieknotatie boven de tekst. Het wordt meestal op de 1e of 2e eeuw n.Chr. gedateerd en geldt als de oudste bewaard gebleven complete muzikale compositie met notatie. De tekst spoort aan te stralen zolang je leeft; de zuil staat in het Nationaal Museum van Denemarken.
Middeleeuwen 500 – 1450 · 18 items 🎶 Zang & ritueelvanaf de 5e–6e eeuw Byzantijnse kerkzang Constantinopel (Hagia Sophia), Turkije · Byzantijns In Constantinopel ontwikkelde zich uit Griekse, Syrische en joodse tradities een eigen kerkzang voor de liturgie van het Byzantijnse Rijk. De kontakion, een lang gezongen preekgedicht, bereikte in de 6e eeuw zijn hoogtepunt bij Romanos de Melode, rond de herbouw van de Hagia Sophia. Orthodoxe kerken zingen deze traditie nog steeds, ook na de val van Constantinopel in 1453. 🎶 Zang & ritueel6e eeuw (volgens de overlevering) Ethiopische kerkzang (Yared) Aksum, Ethiopië · Aksumitisch / Ethiopisch-orthodox De Ethiopisch-orthodoxe kerkzang (zema) wordt volgens de overlevering teruggevoerd op de heilige Yared uit Aksum (6e eeuw), die drie zangwijzen (ge'ez, ezel en araray) zou hebben ontvangen en het notatiesysteem zou hebben ontwikkeld. De oudste bekende handschriften met notatie dateren uit de 14e eeuw; de notatie (melekket) werd in de 16e eeuw vastgelegd. Buiten de overlevering is weinig over Yared bekend. 🎶 Zang & ritueelca. 622 (traditioneel, kort na de hijra) Adhan (gebedsoproep) Medina, Saoedi-Arabië · Vroege islamitische gemeenschap (Hidjaz) Volgens de islamitische overlevering werd de adhan, de gezongen oproep tot het gebed, kort na de hijra (622) in Medina ingesteld; Bilal ibn Rabah, een voormalige slaaf van Abessijnse afkomst, werd de eerste muezzin. In de islamitische traditie gelden adhan en koranrecitatie niet als ‘muziek’, maar ze worden wel melodisch voorgedragen, met regionale voorkeuren voor bepaalde maqamat. Soennitische en sjiitische overleveringen over de instelling verschillen. 🪘 Tradities701 (hofmuziekbureau) Gagaku Nara, Japan · Japans keizerlijk hof In 701 werd in Japan het Gagaku-ryō opgericht, het bureau voor hofmuziek; het woord gagaku is de Japanse lezing van het Chinese yayue. Beïnvloed door muziek uit China, Korea en elders werd het in de Nara-periode (710–794) uitgevoerd bij staatsplechtigheden, onder meer rond de Grote Boeddha van het Tōdai-ji. Omstreeks de 10e eeuw kreeg het zijn bijna huidige vorm. Het wordt nog door de hofmuziekafdeling uitgevoerd en kreeg in 2009 UNESCO-erkenning. 🎶 Zang & ritueelca. 750–900 (traditioneel Gregorius I, ca. 600) Gregoriaans Rome (en het Frankische rijk), Italië · Frankisch-Romeins (Latijnse kerk) Het gregoriaans is de eenstemmige, onbegeleide gezongen liturgie van de Latijnse kerk. Volgens de legende werd ze ingegeven aan paus Gregorius I (ca. 600), maar onderzoekers zien haar vooral als een Frankisch-Romeinse samensmelting rond 750 onder Pepijn en Karel de Grote. De oudste bewaarde handschriften met notatie dateren van ca. 930. Het gregoriaans verspreidde zich snel door Europa en werd de basis van latere notatie en meerstemmigheid. 🪘 Traditiesca. 800–900 Abbasidische muziek in Bagdad Bagdad, Irak · Abbasidisch kalifaat In het Bagdad van de vroege Abbasiden (ca. 800–900) werd muziek zowel hofkunst als wetenschap. Meesters als Ibrahim al-Mawsili (742–804) stonden aan het hof van Harun al-Rashid; de geleerde al-Kindi (ca. 801–873) is de eerste Arabisch-islamitische muziektheoreticus van wie geschriften bewaard zijn. Hij paste het Griekse toonsysteem toe op de oed, gebruikte Arabische letters voor tonen en schreef over de heilzame werking van muziek. 🪘 Traditiesca. 8e–9e eeuw (Borobudur) Javaanse gamelan Borobudur, Midden-Java, Indonesië · Javaans Op de reliëfs van de Borobudur in Midden-Java (8e–9e eeuw) staan muziekensembles met fluiten, trommels, klokken en metallofoons, instrumenten die ook in de gamelan voorkomen. Of dat al een gamelan in de huidige zin was, blijft onzeker; de instrumenten kregen hun huidige vorm in het Majapahit-rijk. De gamelan werd in 2021 UNESCO-erfgoed, en een Javaans hofstuk ging in 1977 mee op de Voyager Golden Record. 🪘 Tradities822 Ziryab en Andalusische muziek Córdoba, Spanje · Al-Andalus (Omajjaden) De zanger en luitspeler Ziryab (ca. 789–857), in Bagdad opgeleid door Ibrahim al-Mawsili, vestigde zich in 822 aan het Omajjadenhof van Córdoba. Hij stichtte er een muziekschool en introduceerde de Bagdadse stijl; traditioneel wordt hem ook een vijfde snaar(enpaar) voor de oed toegeschreven. Hij geldt als grondlegger van de Andalusische muziektraditie van Noord-Afrika, al is het verband met de latere nawba onzeker. 🎻 Instrumentenca. 1.000–1.500 jaar geleden (omstreden) Didgeridoo (yidaki) Arnhemland, Noordelijk Territorium, Australië · Aboriginals van Noord-Australië (o.a. Yolŋu) De didgeridoo, in Noordoost-Arnhemland yidaki genoemd, is een blaasinstrument van Aboriginals uit Noord-Australië dat bij zang en ceremonies wordt bespeeld. Over de leeftijd bestaat geen consensus: rotstekeningen in Arnhemland tonen spelers en wijzen op gebruik gedurende ongeveer 1.000–1.500 jaar, terwijl veel hogere leeftijden niet zijn aangetoond. Volgens etnomusicologe Alice Moyle ontstond het instrument vermoedelijk in het noordwesten van het Noordelijk Territorium, eerst als bamboe-instrument. 🎛️ Notatie & techniekca. 1025 Guido's notenbalk Arezzo, Italië · Middeleeuws Italië (benedictijnen) De benedictijner monnik Guido van Arezzo (ca. 991–na 1033) ontwikkelde, eerst in Pomposa en vanaf 1025 in Arezzo, een methode waarmee zangers melodieën konden lezen in plaats van ze jarenlang uit het hoofd te leren. Hij wordt gezien als uitvinder, of volgens sommigen ontwikkelaar, van de notenbalk en van de solmisatie ut-re-mi-fa-sol-la, ontleend aan de hymne ‘Ut queant laxis’. Zijn Micrologus (ca. 1025–26) werd een van de meest verspreide middeleeuwse muziektraktaten. 🎸 Stijlen & genresca. 1100–1350 Troubadourlied Poitiers (Aquitanië), Frankrijk · Occitaans (hoofse cultuur) Troubadours waren dichter-componisten die in het Oudoccitaans liederen over hoofse liefde en ridderlijkheid maakten, vooral in Occitanië en Aquitanië. De oudste troubadour van wie werk bewaard bleef, is Willem IX van Aquitanië (1071–1126). Er zijn ruim 2.500 teksten overgeleverd, en ook vrouwen (trobairitz) dichtten. De traditie inspireerde de trouvères, de Minnesang en de Galicisch-Portugese lyriek. 🎼 Werkenca. 1151 Ordo Virtutum Rupertsberg bij Bingen, Duitsland · Benedictijns (Rijnland) Hildegard van Bingen schreef rond 1151 de Ordo Virtutum, een allegorisch zangspel over de strijd van de Deugden en de Duivel om een menselijke ziel. Het telt 82 melodieën in plainchant-stijl; alle rollen worden gezongen, behalve de Duivel, die alleen schreeuwt. Het werk geldt als het oudste moraliteitenspel en als een van de weinige middeleeuwse muziekdrama's waarvan tekst én muziek aan één persoon worden toegeschreven. 🎸 Stijlen & genresca. 1160–1250 Organum van de Notre-Dameschool Notre-Dame, Parijs, Frankrijk · Parijse school (ars antiqua) Rond de kathedraal Notre-Dame in Parijs bloeide van ca. 1160 tot 1250 een school van meerstemmige muziek (ars antiqua). Léonin en Pérotin worden genoemd als de beste componisten van organum en als samenstellers van het Magnus Liber Organi, dat gregoriaanse zang van extra stemmen voorziet. Uit de clausulae ontstond de motet. De bewaarde bronnen dateren van na 1230 en de ritmische interpretatie is omstreden. 🪘 Tradities13e eeuw (rijk Mali) Griots van de Mandé Kangaba, Mali · Mandé (West-Afrika) Griots (jeli) zijn erfelijke zangers, verhalenvertellers en bewaarders van de mondelinge geschiedenis van de Mandé, vaak begeleid op de kora, balafon of ngoni. In het epos van Soendjata Keita, stichter van het rijk Mali (13e eeuw), krijgt de held de griot Balla Fasséké als raadgever. In 1352–53 beschreef Ibn Battuta aan het hof van Mali dichters en een balafon-achtig instrument. De traditie leeft voort, onder meer bij herdenkingen in Kangaba. 🪘 Tradities1325–1521 Azteekse muziek Tenochtitlan (Mexico-Stad), Mexico · Azteken (Mexica) In Tenochtitlan (ca. 1325–1521) was muziek nauw verweven met ritueel en dans. Belangrijke instrumenten waren de huehuetl (rechtopstaande trom, met de handen bespeeld) en de teponaztli (spleettrom, met stokken bespeeld), naast fluiten, schelptrompetten en rammelaars; snaarinstrumenten ontbraken vrijwel. Zangscholen (cuicacalli) leidden musici op. Onze kennis komt uit bewaarde instrumenten, codices en Spaanse kronieken en is deels reconstructie. 🎼 Werkenca. 1360 (vóór 1365) Messe de Nostre Dame van Machaut Kathedraal van Reims, Frankrijk · Ars nova (Frankrijk) Vóór 1365 componeerde Guillaume de Machaut (ca. 1300–1377) de Messe de Nostre Dame voor de kathedraal van Reims, waar hij kanunnik was. Het vierstemmige werk geldt als de oudste complete meerstemmige zetting van het Ordinarium van de mis die aan één componist kan worden toegeschreven. Machaut verenigt de delen tot een stilistisch samenhangend geheel; vier delen zijn in motetstijl geschreven en enkele tenoren berusten op gregoriaanse melodieën. 🎸 Stijlen & genresca. 1420–1600 Franco-Vlaamse polyfonie Cambrai, Frankrijk · Franco-Vlaamse school Van ca. 1420 tot 1600 domineerden componisten uit Noord-Frankrijk en de Bourgondische Nederlanden de Europese meerstemmige kerkmuziek: Du Fay en Binchois, later Ockeghem en Josquin des Prez, en tot slot Lassus. Veel van hen werden opgeleid in kathedraalkoren, zoals dat van Cambrai, en werkten aan Italiaanse en Spaanse hoven. Hun stijl met gelijkwaardige stemmen werd de eerste echt internationale stijl sinds het gregoriaans; de drukkunst versnelde de verspreiding. 🎶 Zang & ritueel1447 (aangepast in 1464) Jongmyo jeryeak Jongmyo-schrijn, Seoul, Zuid-Korea · Joseon-Korea (confucianistisch) In de Jongmyo-schrijn in Seoul wordt het confucianistische offerritueel voor de voorouders van de Joseon-koningen begeleid door zang, dans en hofmuziek. De stukken Botaepyeong en Jeongdaeeop werden in 1447 onder koning Sejong gecomponeerd voor hoffeesten en in 1464 onder Sejo aangepast voor het ritueel. Het ritueel wordt nog elk jaar in mei uitgevoerd; de bronzen klokkenspelen (pyeonjong) zijn afgeleid van het Chinese bianzhong. UNESCO nam het in 2008 op in de lijst van immaterieel erfgoed.
Renaissance & barok 1450 – 1750 · 10 items 🪘 Tradities16e eeuw Carnatische muziek en Purandara Dasa Hampi (Vijayanagara), India · Kannada / Zuid-Indiaas (Vijayanagara) Carnatische muziek, de klassieke muziektraditie van Zuid-India, kreeg in de 16e eeuw onder het Vijayanagara-rijk haar leermethode dankzij Purandara Dasa (ca. 1470–ca. 1564). Hij schreef toegankelijke devotionele liederen in het Kannada en ontwierp graduele oefeningen met de raga Mayamalavagowla als basisschaal; daarom heet hij de ‘Pitamaha’ (grootvader) van de Carnatische muziek. De traditie put uit oude hindoeteksten, met name de Samaveda. 🎛️ Notatie & techniek1501 Odhecaton van Petrucci Venetië, Italië · Venetiaanse drukkunst In 1501 gaf Ottaviano Petrucci in Venetië de Harmonice Musices Odhecaton uit, een bundel van 96 meerstemmige liederen, vooral Franse chansons. Het geldt als het eerste boek met meerstemmige muziek dat met losse letters werd gedrukt, met een techniek van drie drukgangen (notenlijnen, tekst, noten). De bundel bevatte vooral werk van Franco-Vlaamse componisten en droeg bij aan de verspreiding van hun stijl in Europa. 🎻 Instrumentenca. 1550 Amati en de vioolfamilie Cremona, Italië · Cremonese vioolbouw De viool ontstond in het begin van de 16e eeuw in Noord-Italië; de vroegste afbeeldingen, met drie snaren, dateren van ca. 1530. Andrea Amati (ca. 1505–1577) uit Cremona wordt gezien als een van de eersten die instrumenten van de moderne vioolfamilie bouwde, naast onder meer Gasparo da Salò uit Brescia. Tussen ca. 1560 en 1574 maakte Amati zo'n 38 instrumenten voor het Franse hof van Karel IX. 🎼 Werken24 februari 1607 L'Orfeo van Monteverdi Mantua (Gonzaga-hof), Italië · Gonzaga-hof (late renaissance/vroege barok) L'Orfeo, een ‘favola in musica’ van Claudio Monteverdi op een libretto van Alessandro Striggio, ging op 24 februari 1607 in première aan het Gonzaga-hof in Mantua. Jacopo Peri's Dafne geldt als de eerste opera en zijn Euridice als de oudste bewaarde, maar L'Orfeo is de oudste opera die nog regelmatig wordt opgevoerd. De gedrukte partituur (1609) noemt zo'n 41 instrumenten, per scène en personage gegroepeerd. 🎛️ Notatie & techniekca. 1700 Cantemirs notatie Istanbul (Fener), Turkije · Ottomaans De Moldavische prins en geleerde Dimitrie Cantemir (1673–1723), die van 1687 tot 1710 grotendeels in Constantinopel verbleef, ontwikkelde rond 1700 een notatie voor Ottomaanse muziek op basis van het Turkse alfabet. In zijn Kitâb-ı İlmü'l-Mûsikî legde hij ruim 350 instrumentale stukken vast, een belangrijke bron voor de Ottomaanse hofmuziek. Zelf componeerde hij ook ongeveer veertig stukken. 🎻 Instrumentenca. 1700 Cristofori's piano Florence, Italië · Medici-hof, Florence In Florence bouwde Bartolomeo Cristofori (1655–1731), instrumentmaker van prins Ferdinando de' Medici, een klavier waarop de speler door de aanslag zacht én luid kon spelen. Een Medici-inventaris van 1700 noemt een ‘arpicembalo … che fa il piano e il forte’, het eerste ondubbelzinnige bewijs van de piano. Drie instrumenten uit de jaren 1720 zijn bewaard (New York, Rome, Leipzig); zijn hamermechaniek liep ver op zijn tijd vooruit. 🎻 Instrumenten1716 Messiah-Stradivarius Cremona, Italië · Cremonese vioolbouw In 1716 bouwde Antonio Stradivari (ca. 1644–1737) in Cremona de viool die later de bijnaam ‘Messiah’ kreeg. Ze bleef tot zijn dood in zijn werkplaats en werd pas in 1775 door zijn zoon verkocht; omdat ze zelden werd bespeeld, is ze uitzonderlijk goed bewaard. Via de familie Hill kwam ze in het Ashmolean Museum in Oxford. Stradivari werkte in de Cremonese traditie van de Amati's; zijn leertijd bij Nicolò Amati is waarschijnlijk, maar niet onomstreden. 🎼 Werken1722 (boek 1); 1742 (boek 2) Das Wohltemperirte Clavier Köthen, Duitsland · Duitse barok (lutheraans) Het eerste boek van Das Wohltemperirte Clavier, in 1722 samengesteld in Köthen, bevat 24 preludes en fuga's in alle majeur- en mineurtoonsoorten, bedoeld ‘tot nut en gebruik van de muzikale jeugd’. Twintig jaar later volgde in Leipzig een tweede boek. De titel wijst op een stemming waarin alle toonsoorten bruikbaar zijn; welke stemming Bach bedoelde, is omstreden. Glenn Goulds opname van een prelude en fuga uit boek 2 ging in 1977 mee op de Voyager Golden Record. 🎼 Werken1725 (gedrukt; gecomponeerd ca. 1716–1723) De vier jaargetijden van Vivaldi Venetië, Italië · Venetiaanse barok De vier vioolconcerten Le quattro stagioni van Antonio Vivaldi verschenen in 1725 in Amsterdam in druk, als onderdeel van Il cimento dell'armonia e dell'inventione (op. 8). Ze zijn waarschijnlijk tussen ca. 1716 en 1723 gecomponeerd; de precieze datering is onzeker. Bij elk concert hoort een sonnet, mogelijk van Vivaldi zelf, dat de muziek toelicht: ze behoren tot de vroegste en meest gedetailleerde voorbeelden van programmamuziek. 🎼 Werken13 april 1742 Händels Messiah Fishamble Street, Dublin, Ierland · Duits-Britse barok Georg Friedrich Händel componeerde Messiah in 1741 in 24 dagen, op een bijbeltekst die Charles Jennens samenstelde. Het Engelstalige oratorium werd op 13 april 1742 in Dublin voor het eerst uitgevoerd, tijdens een liefdadigheidsconcert; de Londense première volgde een jaar later. Na een bescheiden begin groeide het uit tot een van de bekendste koorwerken van de westerse muziek; Mozart bewerkte het in 1789 voor uitvoeringen in Wenen.
Klassiek & romantiek 1750 – 1900 · 15 items 🪘 Tradities1766–1790 Haydn en de klassieke stijl in Eszterháza Eszterháza (Fertőd), Hongarije · Weense klassieke stijl (hofcultuur van de Esterházy’s) Joseph Haydn stond vanaf 1761 in dienst van de familie Esterházy; van 1766 tot 1790 woonde en werkte hij met zijn orkest op paleis Eszterháza, ver van Wenen. Die afzondering dwong hem, zei hij later, tot originaliteit. Hij speelde een sleutelrol in de ontwikkeling van symfonie, strijkkwartet en sonatevorm en wordt daarom vaak ‘vader van de symfonie’ genoemd, een vereenvoudigend etiket. Mozart droeg zes kwartetten aan hem op en Beethoven was zijn leerling. 🪘 Tradities1790 (traditionele datering) Pekingopera in Peking Peking, China · Han-Chinees muziektheater (Qing-hof en Peking) Volgens de gangbare datering ontstond de Pekingopera in 1790, toen vier grote Anhui-gezelschappen naar Peking kwamen voor de tachtigste verjaardag van keizer Qianlong. In 1828 voegden zich Hubei-gezelschappen bij hen. Zo ontwikkelde zich een vorm die zang, voordracht, mime, vechtkunst en acrobatiek verbindt, begeleid door onder meer de jinghu-viool en slagwerk. In 2010 nam UNESCO de Pekingopera op in de lijst van immaterieel cultureel erfgoed. 🎼 Werken30 september 1791 Mozarts Die Zauberflöte Wenen (Theater auf der Wieden), Oostenrijk · Weens volkstheater en Verlichting Op 30 september 1791 ging Mozarts Die Zauberflöte in première in het Theater auf der Wieden van Emanuel Schikaneder, twee maanden voor Mozarts dood. Het is een zangspel (Singspiel) in het Duits, met gesproken dialogen, komische en ernstige scènes, volksachtige melodieën en virtuoze aria’s, zoals die van de Koningin van de Nacht. Veel onderzoekers zien invloed van de vrijmetselarij in het libretto; de precieze duiding blijft omstreden. 🎼 Werken7 mei 1824 Negende symfonie van Beethoven Wenen (Kärntnertortheater), Oostenrijk · Weense klassiek-romantische traditie Beethovens Negende ging op 7 mei 1824 in première in het Kärntnertortheater in Wenen; de bijna dove componist stond zelf op het podium. In het slotdeel zingen solisten en koor Schillers ‘An die Freude’, waarmee Beethoven een van de eerste grote componisten was die zangstemmen in een symfonie gebruikte. Een instrumentale bewerking van het thema is de Europese hymne. In 1989 dirigeerde Leonard Bernstein het werk in Berlijn met ‘Freiheit’ (vrijheid) in plaats van ‘Freude’. 🪘 Tradities1831–1849 Chopin en de Parijse pianocultuur Parijs (salons Pleyel), Frankrijk · Parijse salon- en pianocultuur (Poolse emigratie) Chopin vestigde zich in oktober 1831 in Parijs en bleef er tot zijn dood in 1849. Hij debuteerde er op 26 februari 1832 in de salons van Pleyel en speelde later liever in kleine kring dan in grote zalen. Voor piano schreef hij onder meer etudes, nocturnes en de 24 Préludes (1835–1839), een cyclus door alle toonsoorten, mede geïnspireerd door Bachs Wohltemperiertes Klavier. Parijs was in die tijd een centrum van pianovirtuozen, onder wie Franz Liszt. 🎼 Werken9 maart 1842 Verdi’s Nabucco Milaan (Teatro alla Scala), Italië · Italiaanse opera in de tijd van het Risorgimento Nabucco (oorspronkelijk Nabucodonosor) ging op 9 maart 1842 in première in La Scala in Milaan, destijds onder Oostenrijks bestuur, en werd Verdi’s eerste grote succes. Het koor van de Hebreeuwse slaven, ‘Va, pensiero’, wordt vaak gezien als symbool van de Italiaanse eenwordingsbeweging; historici betwisten hoe sterk het in 1842 al zo werd opgevat. Bij Verdi’s begrafenis in 1901 zongen toeschouwers het spontaan mee. 🪘 Traditiesca. 1860–1910 Flamenco en de cafés cantantes Sevilla, Spanje · Andalusische gitano-cultuur In de tweede helft van de 19e eeuw kreeg flamenco in de ‘cafés cantantes’ van Sevilla en andere Andalusische steden een professioneel podium, met een vast publiek en wedijver tussen zangers. In 1881 opende Silverio Franconetti in Sevilla zijn beroemde café. De kunstvorm van zang (cante), dans (baile) en gitaarspel (toque) groeide uit de gitano-cultuur van Andalusië; de precieze oorsprong blijft omstreden. UNESCO erkende flamenco in 2010 als immaterieel erfgoed. 🎶 Zang & ritueel6 oktober 1871 Fisk Jubilee Singers en de spirituals Nashville, Tennessee, Verenigde Staten · Afro-Amerikaanse spirituals-traditie Fisk University in Nashville, vijf jaar oud en in financiële nood, stuurde in 1871 een groep studenten op fondsenwervende tournee, die op 6 oktober begon. De meeste studenten en hun families waren pas bevrijd uit de slavernij. De Fisk Jubilee Singers zongen a capella spirituals, de religieuze liederen van tot slaaf gemaakte Afro-Amerikanen, voor concertpubliek; in 1873 zongen ze voor koningin Victoria. Hun eerste tournees brachten zo’n 40.000 dollar op. 🎼 Werken13–17 augustus 1876 Wagners Ring in Bayreuth Bayreuth (Festspielhaus), Duitsland · Duitse romantische opera Het Festspielhaus in Bayreuth opende in 1876 met de eerste complete uitvoering van Wagners vierdelige Der Ring des Nibelungen (13–17 augustus). Het theater werd voor dit werk ontworpen, met een verzonken orkestbak en een verduisterde zaal. Wagner streefde naar het ‘Gesamtkunstwerk’, waarin muziek, poëzie, beeldende kunst en toneel samenkomen; Beethoven was daarbij een grote inspiratiebron. Het festival bestaat nog steeds; Wagners antisemitische geschriften en de latere nazi-toe-eigening maken zijn erfenis omstreden. 🎛️ Notatie & technieknovember 1877 Edisons fonograaf Menlo Park, New Jersey, Verenigde Staten · Amerikaanse uitvinderscultuur Thomas Edison kondigde op 21 november 1877 zijn fonograaf aan, demonstreerde die op 29 november en kreeg er in 1878 patent op. Het apparaat nam geluid op tinfolie op en speelde het weer af; het geldt als het eerste toestel dat geluid zowel opnam als weergaf. Eerder had Scott de Martinvilles fonautograaf (1857) geluid alleen als lijn vastgelegd, zonder afspelen. Wascilinders en grammofoonplaten volgden en legden de basis voor de platenindustrie. 🎻 Instrumentenvanaf 1879 De ukelele in Hawaï Honolulu, Hawaï, Verenigde Staten · Hawaiiaanse en Portugees-Madeirese gemeenschappen Eind augustus 1879 kwamen Portugese migranten van Madeira met het schip Ravenscrag aan in Honolulu. Zij brachten kleine gitaarachtige instrumenten mee, zoals de machete (braguinha), de cavaquinho en de rajão. Daaruit ontwikkelde zich in de jaren 1880 de ukelele; de Madeirese meubelmakers Manuel Nunes, Augusto Dias en José do Espírito Santo gelden als de eerste bouwers. Koning Kalākaua steunde het instrument krachtig. 🪘 Traditiesjaren 1880 Tango aan de Río de la Plata Buenos Aires (en Montevideo), Argentinië · Stedelijke onderklasse aan de Río de la Plata Tango ontstond in de jaren 1880 in de armere havenwijken van Buenos Aires en Montevideo, onder Europese migranten, criollo’s en nakomelingen van tot slaaf gemaakte Afrikanen. Milonga, habanera en candombe worden als voorlopers genoemd; de oorsprong ligt aan beide oevers van de Río de la Plata en is niet aan één stad of persoon toe te schrijven. In 2009 kregen Argentinië en Uruguay de tango samen op de UNESCO-lijst van immaterieel erfgoed. 🪘 Traditiesvanaf 1881 Rabindra Sangeet: de liederen van Tagore Calcutta (Kolkata), India · Bengaalse cultuur De Bengaalse dichter Rabindranath Tagore schreef en componeerde zo’n 2.200 liederen, bekend als Rabindra Sangeet. Zijn muziektheaterstuk Valmiki Pratibha werd op 26 februari 1881 voor het eerst opgevoerd in het familiehuis in Calcutta. De muziek mengt Hindoestaanse klassieke muziek, Bengaalse volksmuziek en westerse melodieën, zoals een Schotse wijs achter ‘Purano shei diner kotha’. Tagores ‘Jana Gana Mana’ werd het volkslied van India, ‘Amar Shonar Bangla’ dat van Bangladesh. 🎼 Werken22 december 1894 Debussy’s Prélude à l’après-midi d’un faune Parijs, Frankrijk · Parijse fin-de-siècle (impressionisme en symbolisme) Debussy’s Prélude à l’après-midi d’un faune, geïnspireerd op Stéphane Mallarmés gedicht, ging op 22 december 1894 in Parijs in première onder leiding van Gustave Doret. De vrije vorm, zwevende harmonie en kleurrijke orkestratie, met een openingssolo voor dwarsfluit, maken het tot een voorbeeld van ‘impressionistische’ muziek, een etiket dat Debussy fel afwees. Pierre Boulez zag er het begin van de moderne muziek in. Debussy hoorde in 1889 op de Parijse wereldtentoonstelling voor het eerst Javaanse gamelan; echo’s daarvan klinken in zijn latere werk. 🎼 Werken1899 Scott Joplins ‘Maple Leaf Rag’ Sedalia, Missouri, Verenigde Staten · Afro-Amerikaanse ragtime-traditie De Afro-Amerikaanse componist Scott Joplin sloot in augustus 1899 een contract met uitgever John Stark voor zijn pianostuk ‘Maple Leaf Rag’; het auteursrecht werd op 18 september 1899 geregistreerd. Het stuk werd het model voor de ragtime, de gesyncopeerde pianostijl. De naam verwijst mogelijk naar de Maple Leaf Club in Sedalia, waar Joplin speelde, maar een directe bron daarvoor ontbreekt. Ragtime geldt als een van de wortels van de jazz.
20e eeuw & nu 1900 – heden · 27 items 🎸 Stijlen & genresca. 1900 Delta-blues in Mississippi Tutwiler (Mississippidelta), Verenigde Staten · Afro-Amerikaanse plattelandsbevolking in de Mississippidelta De delta-blues, een van de oudste bekende bluesstijlen, ontstond rond de overgang naar de 20e eeuw in de Mississippidelta, uit werkliederen, veldroepen en spirituals. In 1903 hoorde W.C. Handy op het station van Tutwiler een man gitaar spelen met een mes als slide, een vaak aangehaalde getuigenis. Opnames dateren pas van 1928–1930; later werden Charley Patton, Son House en Robert Johnson beroemd. Slidegitaar is een kenmerk van de stijl. 🎸 Stijlen & genresca. 1900–1917 Jazz in New Orleans New Orleans, Louisiana, Verenigde Staten · Afro-Amerikaanse gemeenschappen van New Orleans Jazz ontstond in de late 19e en vroege 20e eeuw in de Afro-Amerikaanse gemeenschappen van New Orleans, uit blues, ragtime, blaasorkestmarsen, spirituals en Afrikaanse ritmes, gecombineerd met collectieve improvisatie. Cornettist Buddy Bolden, wiens band rond 1900–1907 piekte, geldt als sleutelfiguur, maar er is geen opname van hem bekend. De eerste jazzplaat verscheen in 1917 (Original Dixieland Jass Band). Louis Armstrong, in de stad geboren, werd een van de grote vernieuwers. 🎸 Stijlen & genreseind 19e eeuw (Havana ca. 1909) Son cubano in Oost-Cuba Santiago de Cuba (Oriente), Cuba · Plattelandsbevolking van Oost-Cuba (Oriente) De son cubano ontstond eind 19e eeuw in het bergachtige oosten van Cuba (Oriente) als mengvorm van Spaanse en Afrikaanse elementen: de zangstijl en de tres, afgeleid van de Spaanse gitaar, naast clave-ritme, vraag-en-antwoordzang en slagwerk uit Bantoe-tradities. Rond 1909 bereikte de son Havana; in de jaren twintig werd het sextet de standaardbezetting. Salsa en de cha-cha-cha stammen af van de son. 🎼 Werken29 mei 1913 Stravinsky’s Le Sacre du printemps Parijs (Théâtre des Champs-Élysées), Frankrijk · Russische avant-garde (Ballets Russes) in Parijs Le Sacre du printemps van Igor Stravinsky ging op 29 mei 1913 in Parijs in première, als productie van Diaghilevs Ballets Russes met choreografie van Vaslav Nijinsky en decors van Nicholas Roerich. De rauwe ritmes, schurende harmonieën en de uitbeelding van een heidens lenteritueel veroorzaakten opschudding. De beroemde ‘rel’ is volgens sommige onderzoekers overdreven, want het woord duikt pas in latere recensies op. Het werk geldt als een mijlpaal van het modernisme. 🎸 Stijlen & genresgeregistreerd 27 november 1916; uitgebracht 1917 Samba en ‘Pelo Telefone’ Praça Onze, Rio de Janeiro, Brazilië · Afro-Braziliaanse gemeenschap in Praça Onze (Rio de Janeiro) ‘Pelo Telefone’, in november 1916 op naam van Donga geregistreerd en in 1917 uitgebracht, geldt volgens de Braziliaanse Nationale Bibliotheek als de eerste opgenomen samba, al bestaan er oudere opnamen. Het lied ontstond in de kring rond Tia Ciata bij Praça Onze en is een collectieve creatie met betwist auteurschap. De samba zelf kwam voort uit Afro-Braziliaanse gemeenschappen in Bahia en kreeg eind jaren twintig in de Rioër wijk Estácio zijn moderne vorm. 🎸 Stijlen & genres25 juli – 5 augustus 1927 De Bristol Sessions en countrymuziek Bristol (Tennessee/Virginia), Verenigde Staten · Appalachische folk- en countrytraditie Tussen 25 juli en 5 augustus 1927 nam Ralph Peer van de Victor Talking Machine Company in Bristol, op de grens van Tennessee en Virginia, tientallen liederen van plattelandsmuzikanten op. Het waren de eerste opnamen van Jimmie Rodgers en de Carter Family. Sommigen noemen de sessies de ‘Big Bang’ van de moderne countrymuziek, al bestonden er sinds 1922 al commerciële countryopnamen; Bristol staat bekend als ‘geboorteplaats van de countrymuziek’. 🪘 Tradities14 maart 1931 Alam Ara en het Hindi-filmlied Bombay (Mumbai), India · Hindi-filmcultuur van Bombay Alam Ara van regisseur Ardeshir Irani, uitgebracht op 14 maart 1931 in Bombay, was de eerste Indiase geluidsfilm in het Hindoestaans en bevatte zeven liedjes. Zo begon de traditie van het filmlied, waarin zang en dans een vast onderdeel van de Hindi-film werden. De filmmuziek van Bombay, later ‘Bollywood’ genoemd, groeide uit tot een dominante vorm van populaire muziek in India, met invloeden uit Indiase klassieke en volksmuziek en uit westerse stijlen. 🎻 Instrumentenontworpen 1931; verkocht vanaf 1932 De elektrische gitaar: de ‘Frying Pan’ Los Angeles, Californië, Verenigde Staten · Amerikaanse instrumentenbouw en de rage voor Hawaiiaanse muziek George Beauchamp ontwierp in 1931 met Paul Barth een gegoten aluminium lapsteelgitaar met elektromagnetische pickup, de ‘Frying Pan’. Ro-Pat-In, het bedrijf van Beauchamp, Adolph Rickenbacker en Barth, produceerde hem vanaf 1932 in Los Angeles; hij geldt als de eerste commercieel succesvolle elektrische gitaar. Het instrument was bedoeld voor Hawaiiaans gitaarspel, dat toen populair was, maar de versterkte gitaar werd in de jaren vijftig en zestig het belangrijkste instrument van de popmuziek. 🎶 Zang & ritueelvanaf 1934 Umm Kulthum en de Egyptische radio Caïro, Egypte · Egyptische en Arabische tarab-traditie In 1934 zong Umm Kulthum bij de openingsuitzending van de Egyptische staatsradio; daarna gaf ze tientallen jaren lang elke eerste donderdag van de maand een radioconcert. De zangeres, door haar vader, een dorpsimam, opgeleid in Koranrecitatie, zong in de tarab-traditie, gericht op een intense emotionele beleving die zangeres en publiek delen. Haar concerten duurden uren en bestonden uit twee of drie liederen; haar begrafenis in 1975 trok miljoenen mensen. 🎶 Zang & ritueel1939 ‘Mbube’ van Solomon Linda Johannesburg, Zuid-Afrika · Zoeloe-arbeidsmigranten (mbube en isicathamiya) In 1939 improviseerde Solomon Linda met zijn groep Evening Birds in de studio van Gallo in Johannesburg het lied ‘Mbube’, dat in Zuid-Afrika naar verluidt meer dan 100.000 keer werd verkocht. De a-capellastijl, geworteld in de Zoeloe-zangtraditie van arbeidsmigranten, gaf zijn naam aan het genre mbube en beïnvloedde isicathamiya. Via ‘Wimoweh’ (The Weavers, 1951) werd het in 1961 ‘The Lion Sleeps Tonight’; Linda had zijn rechten voor tien shilling verkocht. 🎻 Instrumentenjaren 1930–1940 De steelpan in Trinidad Port of Spain, Trinidad en Tobago · Afro-Trinidadiaanse carnavalscultuur De steelpan ontstond in de jaren dertig en veertig in Trinidad en Tobago uit carnavalsslagwerktradities zoals tamboo bamboo en wordt gemaakt van olievaten. In 1939 verscheen met Alexander’s Ragtime Band de eerste volledig stalen band. Meerdere pioniers, onder wie Winston ‘Spree’ Simon en Ellie Mannette, worden met de ontwikkeling in verband gebracht. In 1992 werd de steelpan uitgeroepen tot nationaal instrument van Trinidad en Tobago. 🎸 Stijlen & genresmaart 1951 (‘Rocket 88’) Rock-’n-roll in Memphis Memphis (Sun Studio), Tennessee, Verenigde Staten · Afro-Amerikaanse rhythm-and-blues en zuidelijke country Rock-’n-roll ontstond eind jaren veertig en begin jaren vijftig in de Verenigde Staten uit rhythm-and-blues, gospel, jazz, country en boogiewoogie; er is geen enkele vindplaats. In Memphis nam Sam Phillips in maart 1951 in zijn studio, het latere Sun Studio, ‘Rocket 88’ op, uitgebracht onder de naam Jackie Brenston and his Delta Cats (in feite de band van Ike Turner). Veel schrijvers noemen het een van de eerste rock-’n-rollplaten, sommigen de eerste. In 1954 volgde bij Sun Records Elvis Presley’s eerste single. 🎸 Stijlen & genres1958 Bossa nova en ‘Chega de Saudade’ Copacabana, Rio de Janeiro, Brazilië · Braziliaanse samba-cultuur in Rio de Janeiro Bossa nova, ‘nieuwe trend’, is een ontspannen sambastijl die eind jaren vijftig in Rio de Janeiro ontstond; de clubs van de Beco das Garrafas in Copacabana gelden als wieg. Een eerste mijlpaal was ‘Chega de Saudade’ van Antônio Carlos Jobim en Vinicius de Moraes, in 1958 uitgebracht op het album van Elizeth Cardoso met João Gilberto op gitaar en datzelfde jaar als single door Gilberto zelf. Zijn rustige, gesyncopeerde gitaarspel bracht het sambaritme terug tot de klassieke gitaar. Jazz beïnvloedde de stijl, maar de overeenkomst is deels parallelle ontwikkeling. 🎻 Instrumenten1964 De Moog-synthesizer Trumansburg, New York, Verenigde Staten · Amerikaanse elektronische muziek en techniek Na een ontmoeting met componist Herb Deutsch in 1963 ontwikkelde de Amerikaanse ingenieur Robert Moog in Trumansburg een modulaire synthesizer (1964); die geldt als de eerste commerciële synthesizer. Zijn belangrijkste vernieuwing was de spanningsregeling (voltage control) van de toonhoogte. Het instrument kwam in de populaire muziek door ‘Switched-On Bach’ (1968) van Wendy Carlos; in 1970 volgde de draagbare Minimoog. 🎸 Stijlen & genreslate jaren zestig Reggae in Kingston Kingston, Jamaica · Gemarginaliseerde gemeenschappen in West-Kingston; Rastafari Reggae ontstond in de late jaren zestig in Jamaica, als ontwikkeling van mento via ska en rocksteady. ‘Do the Reggay’ van Toots and the Maytals (1968) was het eerste populaire lied dat het woord gebruikte. De muziek legt de nadruk op korte akkoorden van gitaar of piano op de offbeat, een zware baslijn en vraag-en-antwoordzang, en is nauw verbonden met Rastafari. UNESCO nam de reggaemuziek van Jamaica in 2018 op als immaterieel erfgoed. 🎸 Stijlen & genresca. 1969–1970 Afrobeat van Fela Kuti Lagos, Nigeria · Yoruba-muziek en highlife (Nigeria) Afrobeat ontstond eind jaren zestig in Nigeria rond bandleider Fela Kuti en drummer Tony Allen, als mengeling van Yoruba-muziek en highlife met Amerikaanse funk, jazz en soul. Na tien maanden in Los Angeles in 1969 hernoemde Kuti zijn groep tot Africa ’70 en speelde hij vanaf 1970 in zijn club, de Afrika Shrine. Zijn politiek getinte nummers richtten zich tegen Nigeria’s militaire bewind; in 1977 verwoestten soldaten zijn commune, de Kalakuta Republic. 🎸 Stijlen & genres11 augustus 1973 Hiphop in de Bronx De Bronx (Sedgwick Avenue 1520), New York, Verenigde Staten · Afro-Amerikaanse, Caribische en Latino-gemeenschappen in de Bronx Op 11 augustus 1973 draaide de uit Jamaica afkomstige dj Kool Herc (Clive Campbell) platen op een schoolfeest dat zijn zus Cindy organiseerde in de recreatieruimte van Sedgwick Avenue 1520 in de Bronx. Hij rekte de instrumentale ‘breaks’ op met twee exemplaren van dezelfde plaat, wat dansers en rappers een podium gaf, en nam de sound-systemcultuur van Jamaica mee. Die avond geldt als geboortedatum van de hiphop, al ontwikkelde de cultuur zich in de jaren zeventig geleidelijk op meerdere plekken. 🎼 Werkennovember 1974 Kraftwerks ‘Autobahn’ Düsseldorf (Kling Klang), Duitsland · Duitse krautrock- en elektronische muziekscene Het album Autobahn (november 1974) van de Düsseldorfse groep Kraftwerk, rond Ralf Hütter en Florian Schneider, werd deels opgenomen in hun eigen Kling Klang-studio en deels in de studio van Conny Plank. De titelsong duurt ongeveer 22 minuten en roept een autorit op met elektronische klanken; de groep gebruikte onder meer een Minimoog. Kraftwerk beïnvloedde synthpop, hiphop, techno en house, en muzikanten als David Bowie noemden Autobahn een belangrijke invloed. 🎸 Stijlen & genres1976–1977 Punk in Londen en New York Londen (100 Club), Verenigd Koninkrijk · Britse en Amerikaanse jeugdcultuur van de jaren zeventig Punkrock ontstond halverwege de jaren zeventig in lokale scènes in onder meer New York (Ramones, Television), Londen (Sex Pistols, The Clash) en Australië; de herkomst is dus niet aan één stad toe te schrijven. De muziek is kort, snel en doe-het-zelf, geworteld in rock-’n-roll en garagerock uit de jaren zestig. In Londen werd 1976 een omslagjaar: het 100 Club Punk Special (20–21 september) geldt als het moment waarop punk uit de underground naar het grote publiek bewoog. 🎛️ Notatie & techniekaugustus–september 1977 De Gouden Plaat van Voyager Cape Canaveral, Florida, Verenigde Staten · Wereldwijd (samengesteld onder leiding van Carl Sagan) In 1977 lanceerde NASA de ruimtesondes Voyager 1 en 2, elk met een Golden Record: een vergulde koperen plaat met groeten in 55 talen, natuurgeluiden, beelden en muziek uit uiteenlopende culturen en eeuwen. Een commissie onder leiding van Carl Sagan stelde de inhoud samen, met Bach, Mozart, Beethoven, Stravinsky, Louis Armstrong en Chuck Berry naast onder anderen Guan Pinghu, Blind Willie Johnson en Valya Balkanska. Beide sondes bevinden zich inmiddels in de interstellaire ruimte. 🎻 Instrumenten1980 (geproduceerd tot 1983) De Roland TR-808 Osaka, Japan · Japanse elektronica-industrie De TR-808 van het Japanse bedrijf Roland, in 1980 geïntroduceerd onder leiding van ingenieur Tadao Kikumoto, was een van de eerste programmeerbare drummachines en maakte zijn klanken met analoge synthese. Hij flopte commercieel (ongeveer 12.000 exemplaren) maar kreeg een cultstatus; zijn diepe bassdrum werd een fundament van hiphop, house en andere dansmuziek, onder meer via ‘Planet Rock’ en ‘Sexual Healing’. Roland-oprichter Ikutaro Kakehashi stond ook aan de wieg van de MIDI-standaard (1983). 🎸 Stijlen & genresjaren tachtig (eerste platen vanaf 1984) House in Chicago Chicago (The Warehouse), Verenigde Staten · Zwarte queer clubcultuur van Chicago House ontstond in de vroege en midden jaren tachtig in Chicago, in de zwarte queer clubcultuur, doordat dj’s als Frankie Knuckles en Ron Hardy discoplaten bewerkten met een meer mechanische beat. De naam wordt vaak herleid tot de club The Warehouse (1977–1982), al is die herkomst niet onomstreden. Rond 1984 verschenen de eerste platen, zoals ‘On and On’ van Jesse Saunders, waarop onder meer een Roland TR-808 als ritmemachine werd gebruikt. 🎸 Stijlen & genresmidden jaren tachtig Techno in Detroit Detroit, Michigan, Verenigde Staten · Afro-Amerikaanse jongeren in Detroit (Belleville Three) Techno ontstond halverwege de jaren tachtig in en rond Detroit, vooral door Juan Atkins, Derrick May en Kevin Saunderson, de ‘Belleville Three’. Zij mengden de elektronische pop van Kraftwerk, Giorgio Moroder en Yellow Magic Orchestra met funk, electro en house en lieten zich inspireren door toekomstvisies zoals Alvin Tofflers The Third Wave. Atkins bracht vanaf 1985 platen uit als Model 500; de term techno raakte aan Detroit gekoppeld door de compilatie Techno! The New Dance Sound of Detroit (1988). 🎶 Zang & ritueelvanaf 1985 Nusrat Fateh Ali Khan en de qawwali Faisalabad, Pakistan · Soefi-qawwalitraditie (Punjab) Qawwali is soefi-devotiemuziek, traditioneel gezongen bij heiligdommen in Zuid-Azië en breed toegeschreven aan de 13e-eeuwse dichter-musicus Amir Khusrau. De uit Faisalabad afkomstige zanger Nusrat Fateh Ali Khan bracht de traditie naar een wereldwijd publiek: zijn optreden op het WOMAD-festival in 1985 was zijn eerste voor een overwegend niet-Aziatisch publiek, gevolgd door platen voor Real World Records, zoals Mustt Mustt (1990, met Michael Brook). Hij overleed in 1997. 🎸 Stijlen & genres11 april 1992 K-pop en Seo Taiji and Boys Seoel, Zuid-Korea · Zuid-Koreaanse popcultuur De groep Seo Taiji and Boys debuteerde op 11 april 1992 in een talentenjacht van MBC met ‘Nan Arayo’ en kreeg de laagste score van de jury, maar het nummer werd een hit. Hun ‘rap dance’, een mengeling van hiphop, techno en rock, wordt vaak gezien als begin van de moderne k-pop; de term zelf werd pas eind jaren negentig gebruikelijk. Lee Soo-man van SM Entertainment ontwikkelde daarna het idolsysteem met H.O.T., de ‘eerste generatie’. Waar k-pop begint, blijft een kwestie van definitie. 🎛️ Notatie & technieknorm gepubliceerd in 1993 MP3 uit Erlangen Erlangen, Duitsland · Duitse onderzoekscultuur (Fraunhofer) MP3 (MPEG-1 Audio Layer III) werd grotendeels ontwikkeld door onderzoekers van het Fraunhofer-instituut in Erlangen onder leiding van Karlheinz Brandenburg, die begin jaren tachtig aan de universiteit van Erlangen-Neurenberg aan muziekcompressie begon. De methode laat geluid weg dat het gehoor nauwelijks opmerkt. Als onderdeel van de MPEG-1-norm werd het in 1993 gepubliceerd; Suzanne Vega’s a-capellaversie van ‘Tom’s Diner’ diende als eerste testnummer. 🎛️ Notatie & techniekoktober 2008 Muziekstreaming: Spotify Stockholm, Zweden · Zweedse techcultuur Spotify werd in april 2006 in Stockholm opgericht door Daniel Ek en Martin Lorentzon, als legaal alternatief voor muziekpiraterij, en ging in oktober 2008 van start in meerdere Europese landen. Met een gratis, door advertenties gefinancierd aanbod en betaalde abonnementen verschoof het luisteren van het bezit van bestanden naar toegang tot een enorme catalogus. Spotify was niet de eerste streamingdienst maar groeide uit tot een van de grootste; de vergoeding voor artiesten blijft omstreden.