Wu Zetian

Wu Zhao werd in 624 geboren. De bronnen verschillen over haar geboorteplaats: Lizhou (nu Guangyuan in Sichuan), Wenshui of de hoofdstad Chang'an. Haar vader werkte in de houthandel en bekleedde onder de eerste Tang-keizers hoge ambten, onder meer als gouverneur van Lizhou en Jingzhou. Het gezin was relatief welgesteld.

Rond haar veertiende kwam zij als cairen, een concubine van de vijfde rang, aan het hof van keizer Taizong, waar zij een secretariële taak had. Zij kreeg geen kinderen van hem. Na zijn dood in 649 werden kinderloze concubines volgens de gewoonte in een boeddhistisch klooster ondergebracht; volgens de traditie ging zij naar het Ganye-klooster, al betwijfelen sommige moderne historici dat verloop.

In 655 werd zij keizerin-gemalin van Gaozong, de opvolger van Taizong. Na een beroerte van de keizer rond 660 oefende zij feitelijk het gezag uit. Na zijn dood in 683 bleef zij als keizerin-weduwe de werkelijke machthebber: in 684 zette zij haar zoon Zhongzong na enkele weken af en plaatste zij Ruizong als nominale keizer op de troon.

In 690 nam zij zelf de titel van keizer (huangdi) aan en stichtte zij de Zhou-dynastie, tegen de gangbare opvolgingsregels in. Zij breidde het ambtenarenexamen uit, voerde een paleis- en een militair examen in, steunde het boeddhisme en gebruikte informanten en een geheime politie tegen vermeende tegenstanders.

De Tang-dynastie (618–907) was kort tevoren gesticht en werd bestuurd door een ambtelijke elite waarin aristocratische families uit het noordwesten veel invloed hadden. Chang'an was de hoofdstad en Luoyang de oostelijke hoofdstad. Het confucianistische denken kende de keizerlijke macht aan mannen toe; dat een vrouw een eigen dynastie stichtte, brak met elk precedent en stuitte op verzet.

Het boeddhisme had grote invloed aan het hof en onder de bevolking. Zij gebruikte boeddhistische teksten, onder meer een commentaar op de Soetra van de Grote Wolk, om haar aanspraak op de troon te rechtvaardigen en liet in de prefecturen rond de beide hoofdsteden Dayun-tempels bouwen. Confucianistische ambtenaren hielden vast aan het idee dat alleen mannen konden regeren.

De uitbreiding van het examenstelsel (693) opende ambten voor kandidaten zonder aristocratische afkomst en gaf mensen uit de Noord-Chinese Vlakte meer vertegenwoordiging. Historici bespreken nog de gevolgen voor de samenstelling van de elite. Kanseliers als Di Renjie dienden onder haar, en zelfs vijandige historici erkenden haar vermogen om bekwame ambtenaren te kiezen.

Tegelijk trof haar bestuur veel hovelingen en ambtenaren. Functionarissen van de geheime politie, zoals Zhou Xing en Lai Junchen, voerden valse beschuldigingen, martelingen en executies uit; vanaf ca. 692 nam hun macht af en na de dood van Lai in 697 eindigde deze periode grotendeels. Veel slachtoffers werden later postuum gerehabiliteerd.

In februari 705 dwongen Zhang Jianzhi en andere functionarissen haar met een staatsgreep (de Shenlong-staatsgreep) tot aftreden; haar zoon Zhongzong werd hersteld en de Tang-dynastie keerde terug. Zij overleed op 16 december 705 in Luoyang. In 706 werd zij samen met Gaozong bijgezet in het Qianling-mausoleum bij Chang'an.

De officiële geschiedschrijving is geschreven door confucianistische geleerden, onder wie Sima Guang, die vanuit hun normen een vrouwelijke heerser afwezen, al erkenden zij haar bekwaamheid. Verhalen dat zij haar eigen kinderen liet doden komen uit die traditie en worden door sommige moderne historici betwist. Zij blijft de enige vrouw die in China als keizer regeerde.

Omdat vrijwel alle uitvoerige verslagen uit confucianistische kring komen, valt het oordeel over haar bestuur moeilijk los te maken van die vooringenomenheid. Moderne historici lezen de bronnen daarom kritisch en beoordelen haar machtsgebruik en haar bestuurlijke maatregelen, zoals de examenhervorming, afzonderlijk. De waardering verschilt per onderzoeker.