Wangari Maathai

Wangarĩ Muta Maathai werd op 1 april 1940 geboren in het dorp Ihithe in het district Nyeri, in de centrale hooglanden van het toenmalige Britse Kenia. Haar familie was Kikuyu. Rond 1943 verhuisde het gezin naar een boerderij in de Riftvallei waar haar vader werk had gevonden; eind 1947 keerde zij met haar moeder terug naar Ihithe om naar school te kunnen.

Zij zat op een katholieke kostschool in Nyeri en kreeg in 1956 toegang tot de Loreto High School in Limuru. In 1960 was zij een van ongeveer driehonderd Kenianen die via het Kennedy Airlift-programma in de Verenigde Staten gingen studeren. Zij behaalde in 1964 een bachelor biologie aan Mount St. Scholastica College in Kansas en in 1966 een master aan de University of Pittsburgh.

Na haar terugkeer werkte zij aan de Universiteit van Nairobi, waar zij in 1971 promoveerde; zij was de eerste vrouw in Oost- en Centraal-Afrika met een doctorstitel. Zij doceerde diergeneeskundige anatomie, werd in 1976 afdelingshoofd en in 1977 associate professor, telkens als eerste vrouw in de regio. Zij pleitte ook voor gelijke arbeidsvoorwaarden voor vrouwelijk personeel.

Via de National Council of Women of Kenya zette zij het idee van boomplanten door. Op 5 juni 1977, Werelddag van het Milieu, plantten leden van de raad zeven bomen in Kamukunji Park in Nairobi: de eerste actie van de Green Belt Movement. Vrouwen kweekten zaailingen van inheemse bomen en kregen een kleine vergoeding per aangeplante boom, waarmee bosbehoud aan inkomen en vrouwenrechten werd gekoppeld.

Naar schatting zijn via de beweging tientallen miljoenen bomen geplant: de biografie op Nobelprize.org noemde in 2004 meer dan 20 miljoen, de organisatie later meer dan 50 miljoen. Het zijn schattingen die niet onafhankelijk zijn geverifieerd. In 1986 ontstond het Pan-African Green Belt Network, waarmee de aanpak ook in andere Afrikaanse landen werd verspreid.

Kenia werd in 1963 onafhankelijk van Groot-Brittannië. Onder president Daniel arap Moi was KANU in de jaren tachtig de enige toegestane partij; de eerste meerpartijenverkiezingen volgden in 1992. Regering en partij reageerden vaak scherp op kritiek: de Green Belt Movement kreeg te maken met controle en intimidatie en Moi noemde Maathai publiekelijk onder meer 'gek'.

Internationaal kwam milieubeleid op: na de VN-conferentie in Stockholm (1972) werd het hoofdkantoor van UNEP in Nairobi gevestigd en in 1985 vond daar de derde VN-wereldvrouwenconferentie plaats. Ontbossing, erosie en brandhoutschaarste troffen plattelandsvrouwen direct, en dat verklaart waarom een beweging van vrouwen rond boomplanten steun kreeg van buitenlandse organisaties.

De Green Belt Movement trainde meer dan 30.000 vrouwen in bosbouw, bijenteelt, voedselverwerking en andere beroepen en inspireerde vergelijkbare initiatieven in landen als Tanzania, Uganda en Malawi. In november 2006 was Maathai een drijvende kracht achter de Billion Tree Campaign van de Verenigde Naties.

In 1989–1990 protesteerde zij tegen een plan voor een wolkenkrabber van 60 verdiepingen, het Kenya Times Media Trust Complex, in Uhuru Park in Nairobi. Zij schreef brieven aan binnenlandse en buitenlandse instanties, terwijl het parlement en de president afwijzend reageerden. Na internationale aandacht trokken buitenlandse investeerders zich in januari 1990 terug.

In januari 1992 werd zij na beschuldigingen van opruiing en verraad gearresteerd; de aanklachten werden in november 1992 ingetrokken. Bij een hongerstaking in Uhuru Park, die de vrijlating van politieke gevangenen eiste, werd zij door de politie bewusteloos geslagen. Het protest verhuisde naar de All Saints Cathedral en duurde voort tot de gevangenen begin 1993 werden vrijgelaten.

In december 2002 werd zij met 98 procent van de stemmen in Tetu in het parlement gekozen; van januari 2003 tot november 2005 was zij adjunct-minister voor milieu en natuurlijke hulpbronnen. In 2004 ontving zij als eerste Afrikaanse vrouw de Nobelprijs voor de Vrede voor haar bijdrage aan duurzame ontwikkeling, democratie en vrede. In 2007 verloor zij haar zetel.

Zij overleed op 25 september 2011 in Nairobi aan complicaties van eierstokkanker, 71 jaar oud. De Green Belt Movement bestaat voort en wordt vaak genoemd als voorbeeld van een milieubeweging die boomplanten verbond met democratie en vrouwenrechten. Haar memoires verschenen in 2006 onder de titel 'Unbowed'.

In 2004 meldde een Keniaanse krant dat zij had gezegd dat hiv opzettelijk was gecreëerd; zij ontkende dat. In een interview met Time zei zij niet te weten wie aids had gecreëerd, maar zeker te weten dat het niet van apen kwam. Dat botst met de wetenschappelijke consensus dat hiv uit apenvirussen is ontstaan en leverde kritiek op. Zij verklaarde later niet te geloven dat blanken het virus hadden ontwikkeld.