Vasco da Gama

Vasco da Gama werd in Sines geboren, een haven aan de kust van de Alentejo; het geboortejaar is onzeker en wordt rond 1460 of rond 1469 geplaatst. Zijn vader Estêvão da Gama was gouverneur (alcaide-mor) van Sines en ridder in de Orde van Santiago; zijn moeder Isabel Sodré stamde uit een familie van Engelse afkomst. Hij was de derde van vijf zonen.

Over zijn opleiding is weinig zeker. Hij groeide op in een tijd waarin de Portugese kroon sinds Hendrik de Zeevaarder de Afrikaanse kust verkende; in 1488 rondde Bartolomeu Dias de zuidpunt van Afrika. Rond 1480 trad Da Gama, net als zijn vader, toe tot de Orde van Santiago, en rond 1501 trouwde hij met Catarina de Ataíde.

In 1497 stuurde koning Manuel I Da Gama met vier schepen uit om een zeeroute naar India te vinden. De vloot vertrok op 8 juli uit Lissabon met ongeveer 170 man, voer in een wijde boog over de Atlantische Oceaan en rondde in november de Kaap de Goede Hoop. Langs de Oost-Afrikaanse kust werd de vloot in Mombasa vijandig ontvangen en in Malindi vriendelijker; daar nam Da Gama een loods aan.

Een oude overlevering noemt de loods uit Malindi de Arabische navigator Ahmad ibn Majid, maar dat wordt door historici niet gevolgd. Op 20 mei 1498 ankerde de vloot bij Calicut (Kozhikode) aan de Malabarkust. De zamorin ontving Da Gama, maar een handelsverdrag kwam er niet: volgens Portugese bronnen vielen de geschenken tegen en zagen moslimhandelaren de Portugezen als rivalen.

Op de terugtocht over de Indische Oceaan stierf ongeveer de helft van de bemanning en kregen veel overlevenden scheurbuik; Da Gama kwam in 1499 in Portugal aan. Van de ongeveer 170 man keerden naar schatting ongeveer 55 terug, en twee schepen gingen verloren. Toch toonde de reis dat India over zee bereikbaar was, wat de Portugese kroon snel benutte met nieuwe vloten, de eerste onder Cabral in 1500.

Op zijn tweede reis (1502–1503) voerde Da Gama een grote vloot van ongeveer twintig schepen naar Indië, bedoeld om de Portugese greep op de handel in de Indische Oceaan te vergroten. Onderweg nam hij contact op met de goudhaven Sofala en maakte hij het sultanaat Kilwa schatplichtig.

In oktober 1502 nam zijn vloot bij de Malabarkust het pelgrimsschip Meri in beslag, dat volgens veel bronnen van Mekka naar Calicut terugkeerde. Volgens Portugese kroniekschrijvers werd het geplunderd en in brand gestoken met enkele honderden passagiers aan boord, onder wie vrouwen en kinderen; aangeboden losgeld werd geweigerd. Daarna beschoot Da Gama Calicut twee dagen lang vanaf zee, en volgens de kronieken werden ook gevangenen verminkt.

Portugal zocht sinds de vijftiende eeuw een directe zeeroute naar Azië om de winstgevende specerijenhandel te bereiken zonder tussenhandelaren in het Middellandse Zeegebied. De Portugese kroon combineerde commerciële, strategische en religieuze motieven, waaronder de strijd tegen islamitische machten en de zoektocht naar christelijke bondgenoten. Het Verdrag van Tordesillas (1494) verdeelde de invloedssferen met Spanje.

De Indische Oceaan was al eeuwenlang een druk handelsgebied waar Indiase, Arabische, Perzische, Oost-Afrikaanse en Zuidoost-Aziatische kooplieden actief waren. De Portugezen kwamen niet in een leeg gebied, maar in een bestaand netwerk van havensteden en machten zoals Kilwa, Malindi, Calicut en Cochin, met onderlinge rivaliteit waarvan zij gebruikmaakten. Hun gewapende schepen met kanonnen gaven hen een militair voordeel op zee.

De route rond Afrika maakte direct zeecontact tussen Europa en Zuid-Azië mogelijk en leidde tot een Portugees handelsnetwerk met steunpunten als Mozambique, Goa en Malakka, die na Da Gama werden veroverd. Portugal probeerde de handel te beheersen met gewapende schepen en een vergunningenstelsel (cartaz). Historici beoordelen de gevolgen voor de Europese specerijenhandel genuanceerd: de Levanthandel bleef in de zestiende eeuw belangrijk.

Voor kustbevolkingen en heersers betekende de komst van de Portugezen ook geweld en dwang. De aanval op de Meri en de beschieting van Calicut in 1502 zijn bekende voorbeelden; lokale heersers reageerden met vlootverzet, bondgenootschappen of diplomatie. De informatie hierover komt vooral uit Portugese bronnen, zoals de kroniek van Gaspar Correia; die zijn partijdig en verschillen in details en aantallen.

Da Gama kreeg in 1519 de titel graaf van Vidigueira. In 1524 benoemde Johan III hem tot onderkoning van Portugees-Indië; hij overleed op 24 december van dat jaar in Cochin, waarschijnlijk aan malaria. Zijn stoffelijk overschot werd in 1539 naar Portugal overgebracht en rust tegenwoordig in het Jerónimosklooster in Lissabon.

In Portugal geldt Da Gama als nationale held; Luís de Camões maakte hem tot hoofdpersoon van het epos Os Lusíadas (1572). Zijn faam wordt getemperd door het geweld van zijn expedities, en in de postkoloniale geschiedschrijving en populaire cultuur wordt hij ook kritisch beoordeeld. Het begrip 'ontdekking' is omstreden, omdat de route leidde naar een regio die al lang deel uitmaakte van intercontinentale handel.