Toussaint Louverture

Toussaint werd omstreeks 1743 geboren in de Franse kolonie Saint-Domingue, het huidige Haïti, waarschijnlijk op de plantage Bréda bij Haut-du-Cap. Bronnen verschillen over zijn geboortejaar, zijn geboortedatum (traditioneel 20 mei 1743) en zijn geboorteplaats. Zijn ouders waren tot slaaf gemaakte mensen van West-Afrikaanse afkomst.

Als jongen leerde hij op de plantage paarden en vee verzorgen. Dat hij op een bepaald moment werd vrijgelaten, staat vast, maar de bronnen verschillen over het tijdstip: oudere biografieën nemen aan dat hij tot 1791 slaaf bleef, terwijl een huwelijks- en doopakte uit 1776–1777 laat zien dat hij toen al vrij was. Als vrij man bleef hij op Bréda werken en had hij volgens biografen ook eigen land en enkele tot slaaf gemaakte arbeiders.

In augustus 1791 brak in het noorden van Saint-Domingue een grote opstand van tot slaaf gemaakten uit. Toussaint sloot zich aan als secretaris en luitenant van Georges Biassou en werd later zelf commandant. Aanvankelijk onderhandelde hij over betere omstandigheden; in de loop van de jaren werd volledige afschaffing van de slavernij zijn doel.

In 1793 vocht hij aan de Spaanse kant, die vanuit het oostelijke deel van het eiland optrad. Nadat de Franse Nationale Conventie in februari 1794 de slavernij had afgeschaft, koos hij in mei 1794 voor Frankrijk. Historici verschillen over zijn motieven: sommigen benadrukken zijn overtuiging, anderen zijn eigenbelang. Daarna bestreed hij de Britse troepen en in 1799–1800 de zuidelijke leider André Rigaud.

Als gouverneur-generaal herstelde hij de plantage-economie met betaalde arbeid onder strenge discipline. In 1801 nam hij Santo Domingo in en schafte daar de slavernij af. De grondwet van 7 juli 1801 maakte hem gouverneur voor het leven met het recht zijn opvolger aan te wijzen, verbood de slavernij voor altijd en erkende het katholicisme als enige openbare godsdienst. Saint-Domingue bleef formeel een Franse kolonie.

Rond 1789 was Saint-Domingue de rijkste kolonie van de Atlantische wereld, met suiker- en koffieplantages die draaiden op het werk van naar schatting ongeveer 450.000 tot slaaf gemaakten, naast tienduizenden blanke kolonisten en vrije mensen van kleur. De samenleving kende scherpe scheidslijnen tussen grote en kleine blanken, vrije gekleurden en tot slaaf gemaakten.

De Franse Revolutie (1789) bracht debatten over rechten en burgerschap, en de Nationale Conventie schafte de slavernij op 4 februari 1794 af. Onder Napoleon veranderde de politiek: in mei 1802 handhaafde een wet de slavernij in koloniën die Frankrijk na de Vrede van Amiens terugkreeg en herstelde de slavenhandel; in Guadeloupe werd de slavernij daarna hersteld. Dat voedde het wantrouwen tegen de Franse expeditie.

Onder Toussaints bewind eindigde in 1798 de Britse bezetting van delen van Saint-Domingue en kwam in 1801 het hele eiland onder één gezag. Hij handhaafde de afschaffing van de slavernij en breidde die uit naar het oostelijke deel, maar hield het plantagesysteem in stand door de voormalige tot slaaf gemaakten tot arbeid te verplichten. Veel arbeiders verzetten zich daartegen, onder meer in de opstand van zijn neef Moïse (1801).

Napoleon zond in 1801–1802 een expeditie van ruim twintigduizend man onder zijn zwager, generaal Leclerc, om het Franse gezag te herstellen. Na maanden van gevechten sloot Toussaint in mei 1802 een akkoord. Zijn arrestatie in juni beëindigde het verzet niet: in de herfst van 1802 keerden Dessalines en andere generaals zich opnieuw tegen de Fransen, mede uit angst voor het herstel van de slavernij.

Toussaint overleed op 7 april 1803 in Fort de Joux. Volgens getuigenissen kreeg hij daar nauwelijks medische zorg of verwarming; als doodsoorzaken worden onder meer uitputting, ondervoeding, een beroerte, longontsteking en tuberculose genoemd. Leclerc was in november 1802 aan gele koorts overleden; de strijd ging verder onder Dessalines, wiens troepen op 18 november 1803 bij Vertières de Fransen versloegen.

Op 1 januari 1804 riep Dessalines de onafhankelijkheid van Haïti uit. De Haïtiaanse Revolutie wordt vaak beschreven als de enige opstand van tot slaaf gemaakten die tot een onafhankelijke staat leidde. C.L.R. James schreef in 1938 The Black Jacobins over hem en de revolutie; historici blijven discussiëren over zijn verhouding tot Frankrijk, zijn arbeidspolitiek en zijn bestuursstijl.