Sor Juana Inés de la Cruz

Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana werd geboren in San Miguel Nepantla, aan de voet van de vulkaan Popocatépetl, in het onderkoninkrijk Nieuw-Spanje. Een doopakte wijst op 1648, haar eerste biografen noemden 1651. Haar moeder, Isabel Ramírez, was een criolla; haar vader, de Baskische kapitein Pedro Manuel de Asbaje, was niet met haar moeder getrouwd en speelde nauwelijks een rol in haar leven.

Juana groeide op op de hacienda van haar grootvader in Panoayan, waar zij volgens haar eigen latere verhaal op driejarige leeftijd met haar zus mee naar school ging en leerde lezen. Zij las de boeken van haar grootvader en leerde Latijn, naar eigen zeggen in twintig lessen. Als kind werd zij naar familie in Mexico-Stad gestuurd.

Als tiener werd Juana hofdame van Leonor Carreto, de markiezin van Mancera en echtgenote van de onderkoning. Volgens haar eerste biograaf liet de onderkoning haar ondervragen door een groot aantal geleerden, die onder de indruk waren van haar kennis. Omdat zij niet wilde trouwen en wilde studeren, koos zij voor het klooster: na een kort verblijf bij de karmelietessen legde zij in 1669 haar geloften af bij de Hiëronymietinnen.

In het klooster beschikte zij over een grote bibliotheek en muziek- en wetenschappelijke instrumenten, en ontving zij bezoekers in de spreekkamer. Zij schreef sonnetten, liefdesgedichten, liederen voor kerkelijke feesten, toneelstukken als 'Los empeños de una casa' en het lange filosofische gedicht 'Primero sueño', over de zoektocht van de ziel naar kennis. Haar gedicht 'Hombres necios' bekritiseert de dubbele moraal van mannen tegenover vrouwen.

In 1690 publiceerde de bisschop van Puebla, Manuel Fernández de Santa Cruz, zonder haar toestemming haar kritiek op een preek van de Portugese jezuïet António Vieira, samen met een brief onder het pseudoniem 'Sor Filotea de la Cruz' waarin hij haar aanspoorde zich op religieuze zaken toe te leggen. In haar antwoord, de 'Respuesta' van 1691, verdedigde Sor Juana met voorbeelden uit de Bijbel en de geschiedenis het recht van vrouwen om te studeren en te onderwijzen.

Nieuw-Spanje was in de 17e eeuw een rijke kolonie van het Spaanse rijk, met Mexico-Stad als centrum van bestuur, handel en kerk. De samenleving was sterk hiërarchisch, met Spanjaarden en criollos aan de top en inheemse, Afrikaanse en gemengde bevolkingsgroepen daaronder. Voor vrouwen uit de elite waren huwelijk of klooster de belangrijkste levenswegen.

De katholieke kerk en de Inquisitie hielden toezicht op publicaties en opvattingen. Tegelijk was de barokcultuur rijk aan poëzie, theater, muziek en ceremonies aan hof en kerk. Literatuur uit Spanje, zoals het werk van Góngora en Calderón, was in Mexico goed bekend, en Sor Juana schreef bewust in die traditie.

Dankzij de onderkoningin María Luisa, markiezin van La Laguna, verscheen haar werk vanaf 1689 in Spanje in drie delen, die meermaals werden herdrukt. Daardoor werd zij al tijdens haar leven aan beide zijden van de Atlantische Oceaan bekend als 'de tiende muze'. Haar werk liet zien dat in de koloniën literatuur van het hoogste niveau werd geschreven.

Haar verdediging van vrouwelijke geleerdheid kreeg in haar eigen tijd weinig directe navolging. In de 20e eeuw werd zij echter een belangrijke figuur voor het feminisme en voor de Mexicaanse nationale identiteit, en een geliefd onderwerp van literatuurwetenschappelijk onderzoek in Latijns-Amerika, Spanje en de Verenigde Staten.

In 1693–1694 deed Sor Juana afstand van het grootste deel van haar bibliotheek en instrumenten en ondertekende zij met haar eigen bloed een hernieuwing van haar geloften. Of zij daartoe onder druk werd gezet door haar biechtvader of de aartsbisschop, of uit persoonlijke religieuze overtuiging handelde, is onder historici omstreden. Zij overleed op 17 april 1695 aan een epidemie, terwijl zij zieke medezusters verzorgde.

Octavio Paz' studie 'Sor Juana Inés de la Cruz o las trampas de la fe' (1982) maakte haar leven bekend bij een breed publiek. Het voormalige klooster San Jerónimo huisvest nu de Universidad del Claustro de Sor Juana. Zij staat sinds 2020 op het Mexicaanse biljet van 100 peso.