Socrates

Socrates werd rond 470 of 469 v.Chr. geboren in Athene, in de deme Alopeke. Latere bronnen noemen zijn vader Sophroniskos een steenbewerker en zijn moeder Phainarete een vroedvrouw. Deze familiegegevens zijn niet onafhankelijk te controleren. Hij was een Atheens burger, maar behoorde niet tot de politieke families die hun invloed door rijkdom en verwantschap aan het bestuur ontleenden.

Over zijn schoolopleiding en vroege ontwikkeling is weinig met zekerheid bekend. De bronnen verbinden hem met discussies over natuuronderzoek, taal en menselijke kennis, zonder een betrouwbare leerroute te geven. Hij was getrouwd met Xanthippe en had kinderen. Zijn dienst als hopliet bij Potidaia en Delion plaatst hem binnen de militaire verplichtingen van burgers, niet buiten het gewone maatschappelijke leven van Athene.

Socrates liet geen eigen geschriften na. Zijn denken is hoofdzakelijk bekend via Plato, Xenophon en de komedieschrijver Aristophanes, die ieder een ander doel en publiek hadden. In Plato's dialogen ondervraagt hij gesprekspartners over begrippen als moed, vroomheid en rechtvaardigheid. Door hun antwoorden te vergelijken met verdere voorbeelden brengt hij tegenstrijdigheden aan het licht, vaak zonder een definitieve omschrijving te bereiken.

Deze weerlegging, vaak elenchos genoemd, richt de aandacht op de vraag of iemand zijn overtuigingen werkelijk kan verantwoorden. De aan Socrates toegeschreven verbinding tussen deugd en kennis maakt moreel handelen tot onderwerp van onderzoek in plaats van alleen gewoonte of reputatie. Dat hij zijn eigen onwetendheid erkent, betekent in deze voorstelling niet dat elk oordeel even geldig is, maar dat zekerheid argumenten vereist.

Plato's Apologie presenteert zijn verdediging voor de rechtbank, terwijl de Kriton de verhouding tussen persoonlijke rechtvaardigheid en gehoorzaamheid aan de wetten onderzoekt. De Euthyphron bespreekt vroomheid en de Laches moed. Deze teksten zijn literaire en filosofische werken, geen letterlijke procesverslagen of gespreksopnamen. Xenophon legt meer nadruk op praktische zelfbeheersing; Aristophanes' Wolken gebruikt een karikatuur van de intellectuele vernieuwer.

Het Athene van Socrates combineerde democratische deelname van mannelijke burgers met uitsluiting van vrouwen, vreemdelingen en tot slaaf gemaakte mensen. Volksvergadering, rechtbanken en openbare spreekkunst bepaalden het politieke leven. Leraren die doorgaans sofisten worden genoemd, boden scholing in argumentatie en maatschappelijke vaardigheden. Socrates stond in dezelfde gesprekscultuur, maar wordt door zijn leerlingen onderscheiden van betaald onderwijs gericht op overtuigingskracht.

De Peloponnesische Oorlog en de nederlaag van Athene in 404 v.Chr. ontwrichtten de stad. Het korte bewind van de Dertig werd gevolgd door herstel van de democratie. Sommige personen uit Socrates' omgeving, waaronder Kritias en Alkibiades, hadden omstreden politieke rollen. Daardoor konden zijn gesprekken over gezag en opvoeding worden gelezen tegen een achtergrond van wantrouwen, hoewel politieke verdenking niet hetzelfde is als de formele aanklacht.

Zijn gesprekken trokken jonge mannen uit invloedrijke kringen en vormden een herkenbaar onderdeel van het Atheense openbare leven. Dat Aristophanes hem al tijdens zijn leven op het toneel opvoerde, laat zijn bekendheid zien, maar bewijst de komische beschuldigingen niet. Zijn contacten leverden geen georganiseerde politieke beweging op; de uiteenlopende loopbanen van zijn gesprekspartners maken eenvoudige verklaringen van zijn maatschappelijke invloed problematisch.

Na zijn dood ontwikkelden verschillende leerlingen eigen filosofische richtingen en literaire portretten. Plato en Xenophon verdedigden zijn herinnering, terwijl andere socratische tradities vragen over levenswijze, deugd en kennis verder uitwerkten. De aantoonbare invloed ligt vooral in deze netwerken en geschriften. Er is onvoldoende bewijs om brede veranderingen in het bestuur of de dagelijkse moraal van Athene rechtstreeks aan zijn onderwijs toe te schrijven.

In 399 v.Chr. werd Socrates veroordeeld wegens goddeloosheid en het bederven van de jeugd. Volgens Plato aanvaardde hij de uitvoering van het vonnis en dronk hij het voorgeschreven gif. De dialogen geven zijn laatste dagen een filosofische betekenis. Historici bespreken hoe religieuze zorgen, recente politieke ervaringen en zijn confronterende publieke optreden samen het proces beïnvloedden; de precieze verhouding blijft omstreden.

Zijn naam bleef verbonden met onderzoek door vragen, zelfonderzoek en de verantwoording van morele overtuigingen. Het zogenoemde socratische probleem betreft de onmogelijkheid om de historische man eenvoudig uit de verschillende bronnen te reconstrueren. Vooral Plato gebruikt Socrates ook als spreker van eigen filosofische ideeën. Moderne socratische onderwijsmethoden zijn daarom voortzettingen en herinterpretaties van een traditie, niet rechtstreeks bewaarde lessen uit Athene.