Shaka

Shaka kaSenzangakhona werd rond 1787 geboren als zoon van Senzangakhona, hoofd van de toen kleine Zoeloeclan, en Nandi uit de eLangeni-clan. Volgens de mondelinge overlevering werd zijn status als zoon van de clanleider betwist en werden moeder en kind weggestuurd. Het jaar en de plaats van zijn geboorte zijn niet met zekerheid bekend.

Hij groeide op bij de eLangeni en later bij de Mthethwa, die onder Dingiswayo een van de machtigste groepen in het gebied vormden. Als jongeman diende hij in het leger van Dingiswayo. Deze jeugdperiode is vooral bekend uit later opgetekende mondelinge verhalen en uit verslagen van Europese handelaren, die verschillen in betrouwbaarheid.

Na de dood van Senzangakhona rond 1816 werd Shaka met steun van Dingiswayo leider van de Zoeloe. Hij bouwde de hoofdstad kwaBulawayo en bracht naburige groepen onder zijn gezag, deels door diplomatie en deels door oorlog. Na de dood van Dingiswayo (ca. 1817–1818) botste hij met Zwide van de Ndwandwe, die hij volgens de overlevering rond 1818–1820 versloeg.

Aan Shaka worden militaire vernieuwingen toegeschreven: de korte stoot-assegaai (iklwa), grotere schilden, regimenten (amabutho) naar leeftijdsgroep en de formatie van de 'buffelhoorns' met een borst, twee horens en een reserve. Historici verschillen over de originaliteit; volgens sommigen bouwde hij voort op bestaande Nguni-gebruiken of op voorbeelden van andere heersers.

Na de dood van zijn moeder Nandi in 1827 beschrijven bronnen een rouwperiode met strikte verboden en massale executies. Hoe omvangrijk die waren, is onzeker, omdat de verslagen afkomstig zijn van Europese handelaren en van later opgetekende Zoeloe-overlevering, die uiteenlopen.

Het gebied tussen de Drakensberg en de kust van het huidige KwaZulu-Natal werd rond 1800 bewoond door Nguni-sprekende groepen die om weidegrond, vee en handel streden. Droogte, de handel in ivoor en slaven via Delagoabaai en de nabijheid van de Kaapkolonie worden door historici in verschillende mate genoemd als achtergrond van de politieke schaalvergroting.

Betrouwbare tijdgenootverslagen ontbreken grotendeels. De Europese handelaren Nathaniel Isaacs (boek uit 1836) en Henry Francis Fynn (een 'dagboek' dat pas in 1950 als bewerkte verzameling verscheen) zijn de vroegste getuigen, maar worden door historici met voorzichtigheid gelezen. Daarnaast bevat het James Stuart Archive rond 1900 opgetekende Zoeloe-getuigenissen.

Onder Shaka groeide het Zoeloekoninkrijk uit tot een centraal geleide staat met een sterk leger, waarin jonge mannen in regimenten werden ingedeeld. Naburige groepen werden onderworpen, vluchtten of splitsten zich af. Leiders als Mzilikazi, die later de Ndebele aanvoerde, en Soshangane, die zich in het huidige Mozambique vestigde, stichtten in dezelfde periode eigen koninkrijken elders in zuidelijk Afrika.

De 'mfecane' (ca. 1815–1840) was een periode van grootschalig geweld, hongersnood en ontheemding in zuidelijk Afrika. Traditioneel werd die aan Shaka's expansie toegeschreven en werd het aantal doden op 1 tot 2 miljoen geschat. Sinds de tweede helft van de 20e eeuw wijzen historici ook op slavenhandel, droogte en kolonisatie, en beschouwen zij zowel de oorzaken als de cijfers als omstreden.

Shaka werd in september 1828 bij Dukuza vermoord door zijn halfbroers Dingane en Mhlangana. Volgens overleveringen gebeurde dat toen veel regimenten op veldtocht waren. Dingane volgde hem op en regeerde tot ongeveer 1840; het Zoeloekoninkrijk bleef een regionale macht tot de Anglo-Zoeloeoorlog van 1879.

Het beeld van Shaka veranderde sterk in de loop van de tijd: koloniale schrijvers tekenden hem af als monsterlijk, terwijl latere tradities hem ook als staatsman en symbool van Zoeloe-identiteit zagen. Historici als Carolyn Hamilton en Dan Wylie onderzoeken hoe die beelden zijn ontstaan; zijn eigen handelen is door de aard van de bronnen slechts gedeeltelijk te reconstrueren.