Rosalind Franklin

Rosalind Elsie Franklin werd op 25 juli 1920 geboren in Notting Hill, Londen, in een welvarende Joods-Britse familie. Haar vader Ellis Arthur Franklin was zakenbankier en gaf les aan het Working Men's College; haar moeder was Muriel Frances Waley. Rosalind was de oudste dochter en het tweede van vijf kinderen. Zij viel al jong op door haar schoolprestaties.

Zij studeerde van 1938 tot 1941 natuurwetenschappen aan Newnham College in Cambridge. Vanaf 1942 deed zij onderzoek naar de poreuze structuur van kool voor de British Coal Utilisation Research Association, wat in 1945 leidde tot haar promotie in Cambridge. In 1947 ging zij naar Parijs, waar zij bij Jacques Mering de röntgenkristallografie onder de knie kreeg.

In januari 1951 begon zij bij de groep van John Randall aan King's College Londen. Zij werd ingezet op DNA-vezels, met promovendus Raymond Gosling als assistent. Met een zelf verfijnde microcamera en regelbare luchtvochtigheid ontdekte zij dat DNA in twee vormen voorkomt, die zij 'A' en 'B' noemde. In november 1951 presenteerde zij haar bevindingen in een lezing.

In 1952 maakte Gosling onder haar leiding de röntgenopname van de B-vorm die bekendstaat als 'Photo 51', de eenenvijftigste opname in zijn reeks. Franklin analyseerde de patronen kwantitatief en was terughoudend met het bouwen van modellen zolang de gegevens daarvoor niet volstonden. Begin 1953 concludeerde zij dat beide vormen uit twee helices bestonden; in maart ging zij naar Birkbeck College.

Bij Birkbeck leidde zij onder J.D. Bernal een eigen groep die de structuur van virussen onderzocht. Met onder anderen Aaron Klug, Kenneth Holmes, John Finch en Donald Caspar toonde zij aan dat het tabaksmozaïekvirus een holle buis van eiwitten is, waarin het RNA langs de binnenwand ligt. Aan het eind van haar leven begon zij onderzoek naar het poliovirus.

Na de Tweede Wereldoorlog groeide de moleculaire biologie uit natuurkunde en scheikunde. Röntgendiffractie maakte het mogelijk de bouw van biologische moleculen af te leiden. Er was een wedloop om de structuur van DNA, waaraan teams in Londen (Wilkins en Franklin) en Cambridge (Watson en Crick) werkten, terwijl ook Linus Pauling in de Verenigde Staten modellen voorstelde.

De positie van vrouwen in de wetenschap was beperkt, maar de beoordeling van hoe sterk dat Franklins werk raakte verschilt. Anne Sayre benadrukte seksisme op King's College, terwijl onder anderen Brenda Maddox en Franklins zus Jenifer Glynn daar genuanceerder over oordeelden. De spanning met Maurice Wilkins ontstond mede doordat Randall de taakverdeling niet duidelijk had gemaakt.

Haar gegevens over de twee DNA-vormen, de ligging van de fosfaatgroepen aan de buitenkant en de afmetingen van de helix stelden eisen aan elk model van DNA. Watson en Crick bouwden hun model in februari en maart 1953, mede op basis van gegevens van Franklin en Gosling, waaronder een MRC-commissierapport dat Max Perutz in februari 1953 aan Crick gaf.

Op 30 januari 1953 toonde Wilkins Watson 'Photo 51', volgens de gangbare beschrijving zonder Franklins toestemming. Het dubbelhelixmodel verscheen op 25 april 1953 in Nature met een korte erkenning die Franklins en Wilkins' onuitgegeven werk slechts als stimulans noemde. Hun eigen artikelen, waaronder dat van Franklin en Gosling, stonden in hetzelfde nummer.

Haar virusonderzoek gaf inzicht in de bouw van virusdeeltjes. Na haar dood nam Klug de leiding van de groep over; hij ontving in 1982 de Nobelprijs voor Scheikunde, onder meer voor structuuronderzoek aan nucleïnezuur-eiwitcomplexen. De groep verhuisde in 1962 naar het Laboratory of Molecular Biology in Cambridge.

In 1956 werden tumoren in haar buik vastgesteld, maar zij bleef tot kort voor haar dood werken. Zij overleed op 16 april 1958 in Londen, 37 jaar oud, aan complicaties van eierstokkanker. Of blootstelling aan röntgenstraling bijdroeg, is niet vastgesteld; ook familiaire factoren worden genoemd. Zij werd begraven op de Joodse begraafplaats van Willesden.

In 1962 ontvingen Watson, Crick en Wilkins de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde. Franklin was toen vier jaar overleden; volgens de huidige regels worden Nobelprijzen niet postuum toegekend en wordt een prijs door hooguit drie personen gedeeld. Hoe zij bij leven behandeld zou zijn, is speculatief.

Haar nagedachtenis is onderwerp van debat. Watsons memoires 'The Double Helix' (1968) schetsten haar weinig vleiend, wat Klug en latere biografen als een onvolledig beeld bekritiseerden. Nieuwer onderzoek, zoals een analyse van Matthew Cobb en Nathaniel Comfort in Nature (2023), stelt dat zij in maart 1953 zelfstandig bij een dubbelhelixinterpretatie van B-DNA was uitgekomen, maar de baseparing nog niet had gevonden.