René Descartes

Descartes werd in 1596 geboren in La Haye en Touraine. Zijn moeder Jeanne Brochard overleed in 1597, kort na een bevalling; zijn vader Joachim was raadsheer in het parlement van Bretagne in Rennes. Door zijn zwakke gezondheid begon hij pas in 1607, op ongeveer elfjarige leeftijd, aan het jezuïetencollege van La Flèche.

Op La Flèche maakte hij kennis met wiskunde en natuurkunde naast de scholastieke filosofie. In 1616 behaalde hij in Poitiers een licentiaat in het kerkelijk en burgerlijk recht, op wens van zijn vader. Hij koos echter voor een leven van reizen en krijgsdienst en belegde later zijn bezit in obligaties, waarvan hij een voldoende inkomen had.

In 1618 nam Descartes in Breda dienst in het leger van Maurits van Nassau, waar hij Isaac Beeckman ontmoette, die zijn belangstelling voor wiskundige natuurkunde wekte. In 1619 reisde hij door Duitsland; volgens zijn biograaf Baillet had hij in de winter in Neuburg, in een verwarmde kamer, een reeks dromen die hij als roeping tot een nieuwe wetenschap opvatte. Rond 1629 vestigde hij zich in de Republiek.

Zijn eerste grote publicatie was het Discours de la méthode (1637), samen met La Dioptrique, Les Météores en La Géométrie. In La Géométrie paste hij algebra toe op meetkunde, zodat krommen met vergelijkingen konden worden beschreven (analytische meetkunde). Later volgden de Meditationes (1641), de Principia philosophiae (1644) en Les passions de l'âme (1649).

Filosofisch zocht hij een onbetwijfelbare grondslag voor kennis. Via methodische twijfel kwam hij tot het cogito: 'ik denk, dus ik ben'. Hij onderscheidde de denkende substantie (res cogitans) van de uitgebreide, lichamelijke substantie (res extensa) en bracht het natuurlijke heelal terug tot mechanische processen. Prinses Elisabeth van de Palts stelde hem kritische vragen over de wisselwerking tussen geest en lichaam.

Descartes leefde in de tijd van de Reformatie en Contrareformatie en van de Dertigjarige Oorlog (1618–1648). Als katholiek nam hij dienst in het protestantse Staatse leger; in 1619 trok hij mogelijk mee met troepen van de hertog van Beieren, die tot de Katholieke Liga behoorde. Aan de universiteiten domineerde nog de scholastiek op basis van Aristoteles, terwijl Galilei, Kepler en anderen nieuwe methoden voor natuurwetenschap ontwikkelden.

De Nederlandse Republiek bood hem rust, een bloeiende uitgeversmarkt en relatieve verdraagzaamheid; hij woonde onder meer in Franeker, Amsterdam, Utrecht en Egmond. Toch botste hij met theologen: in Utrecht veroordeelde rector Gijsbert Voet zijn aanhanger Regius omdat die Descartes' natuurkunde onderwees, en in 1643 werd de cartesiaanse leer daar veroordeeld. Hij vond steun bij vrienden als Constantijn Huygens.

In 1633 vernam hij de veroordeling van Galilei door de Inquisitie. Daarop liet hij zijn eigen werk Le Monde, dat uitging van een bewegende aarde, onuitgegeven; het verscheen pas in 1664, na zijn dood. Zijn Meditationes (1641) droeg hij op aan de theologen van de Sorbonne.

Descartes' methodische twijfel en zijn streven naar zekere kennis veranderden de manier waarop filosofen over kennis nadachten; ze liggen aan de basis van het rationalisme, waarin de rede de belangrijkste bron van kennis is. Zijn mechanische natuurbeschrijving, die verschijnselen verklaarde uit beweging en botsing van materie, concurreerde met het aristotelische denken en vond aanhangers aan universiteiten.

In de wiskunde bracht hij met La Géométrie algebra en meetkunde samen; zijn notatie, met onbekenden als x, y en z en machten als superscript, werd later algemeen. In de optica behandelde hij in La Dioptrique de breking van licht. Veel van zijn natuurfilosofie bleek onjuist, bijvoorbeeld zijn wervelingtheorie van de planeetbewegingen, die door Newtons mechanica werd verdrongen.

Descartes overleed op 11 februari 1650 in Stockholm aan een longontsteking, enkele maanden na zijn aankomst. Hij stemde ermee in koningin Christina driemaal per week om vijf uur 's ochtends les te geven; ook andere doodsoorzaken zijn voorgesteld. Hij werd begraven op een begraafplaats voor weeskinderen; in 1819 werden zijn resten, zonder schedel en een vinger, herbegraven in Saint-Germain-des-Prés in Parijs.

In 1663 plaatste de Katholieke Kerk zijn werken op de Index. De cartesiaanse coördinaten zijn naar hem genoemd (Cartesius is zijn gelatiniseerde naam), maar het moderne stelsel is mede ontwikkeld door Pierre de Fermat en latere wiskundigen. Zijn dualisme van geest en lichaam riep het geest-lichaamprobleem op, waarover filosofen tot op heden sterk van mening verschillen.