Ramses II

Ramses II werd rond 1303 v.Chr. geboren als zoon van Seti I en koningin Tuya. De familie stamde uit een militair milieu in de oostelijke Nijldelta: zijn grootvader Ramses I was generaal en vizier geweest en had de troon gekregen van farao Horemheb, die geen erfgenaam had. De 19e dynastie was dus jong en moest haar legitimiteit nog bewijzen.

Seti I liet zijn zoon al vroeg als kroonprins optreden. Inscripties in Abydos en Karnak tonen Ramses naast zijn vader bij rituelen en veldtochten. Volgens een latere inscriptie in Abydos kreeg hij als jongen al een eigen hofhouding. Zulke teksten dienden ook om zijn opvolging achteraf te rechtvaardigen en zijn dus niet onpartijdig.

Na zijn troonsbestijging rond 1279 v.Chr. richtte Ramses zich op de noordelijke grens, waar Egypte en het Hettitische rijk streden om invloed in Syrië. Rond 1274 v.Chr. trok hij met vier legerdivisies naar Kadesh aan de Orontes. Het Egyptische leger werd verrast door Hettitische strijdwagens; Ramses wist zijn troepen te hergroeperen, maar de stad bleef in Hettitische handen.

Na jaren van verdere veldtochten sloot hij rond 1259 v.Chr. een verdrag met Hattusili III, met afspraken over wederzijdse bijstand en de uitlevering van vluchtelingen. Het Hettitische exemplaar werd in Hattusa gevonden, de Egyptische tekst staat in tempels. Rond 1245 v.Chr. trouwde Ramses met een Hettitische prinses, wat de vrede bevestigde.

Ramses liet op grote schaal bouwen: de residentiestad Pi-Ramesse in de delta, de rotstempels van Abu Simbel, zijn dodentempel het Ramesseum in Thebe en uitbreidingen van de tempels van Karnak, Luxor en Abydos. Hij liet ook beelden en inscripties van eerdere koningen van zijn naam voorzien, waardoor zijn naam vaker voorkomt dan zijn eigen bouwprojecten verklaren.

De Late Bronstijd was een periode van grote rijken, zoals Egypte, het Hettitische rijk, Assyrië en Babylonië, die met elkaar correspondeerden, handel dreven en huwelijksallianties sloten. De Amarnabrieven uit de eeuw ervoor tonen dat het Akkadisch de diplomatieke taal was. Vazalstaten in de Levant laveerden tussen de grootmachten.

In Egypte was de farao zowel staatshoofd als religieuze bemiddelaar tussen goden en mensen. Na de religieuze hervormingen van Achnaton en de onrust daarna legden de farao's van de 19e dynastie de nadruk op het herstel van de cultus van Amon, Ra en Ptah. Monumenten en tempelreliëfs dienden als politieke boodschap voor een grotendeels ongeletterd publiek.

Onder Ramses II beleefde Egypte een lange periode van relatieve binnenlandse stabiliteit en welvaart. De bouwprojecten vroegen veel werk van ambachtslieden en arbeiders, zoals de bewoners van het dorp Deir el-Medina bij Thebe. Hun papyri en ostraca geven een uitzonderlijk beeld van lonen, geschillen, religie en het dagelijks leven in deze periode.

Het verdrag met de Hettieten stabiliseerde de verhoudingen in de Levant voor decennia. De officiële Egyptische verslagen van Kadesh presenteren de slag als persoonlijke overwinning van de farao; Hettitische bronnen en moderne historici beoordelen de uitkomst als onbeslist of zelfs als strategisch voordeel voor de Hettieten. Het voorbeeld toont hoe koninklijke propaganda werkte.

Ramses II overleed rond 1213 v.Chr. op hoge leeftijd, waarschijnlijk rond de negentig, en werd begraven in graf KV7 in de Vallei der Koningen. Hij had tientallen kinderen; zijn dertiende zoon Merenptah volgde hem op omdat veel oudere zonen al waren overleden. Na grafroof werd de mummie in de oudheid herbegraven en in 1881 in de koninklijke cachette van Deir el-Bahari teruggevonden.

Griekse auteurs kenden hem als Ozymandias, een verbastering van zijn troonnaam Usermaatre. De verplaatsing van de tempels van Abu Simbel in de jaren zestig, om ze te redden van het stuwmeer van de Aswandam, maakte zijn monumenten wereldwijd bekend. Sinds 2021 ligt zijn mummie in het Nationaal Museum van de Egyptische Beschaving in Caïro.

In de populaire cultuur wordt hij vaak gezien als de farao uit het Bijbelse verhaal van de uittocht uit Egypte. Die vereenzelviging is niet historisch aantoonbaar: Egyptische bronnen vermelden geen uittocht, en de Bijbelse tekst noemt de farao niet bij naam. Historici behandelen het verhaal daarom los van de bekende geschiedenis van zijn regering.