Pachacuti

Pachacuti werd volgens de koloniale kronieken als Cusi Yupanqui geboren in Cusco, als zoon van de heerser Viracocha Inca. Zijn geboortejaar (hier ca. 1418) is een schatting: de Inca's telden jaren niet systematisch en hun geschiedenis is bekend uit Spaanse kronieken, Inca-overleveringen die na de verovering werden opgetekend en uit archeologie. Onderzoekers geven daarom uiteenlopende data.

Volgens de kronieken was zijn broer Inca Urco de aangewezen opvolger van Viracocha Inca. Onderzoekers wijzen erop dat Spaanse schrijvers de Inca-opvolging vaak beschreven vanuit Europese opvattingen over erfopvolging, terwijl legitimiteit in Cusco mede afhing van afstamming binnen koninklijke geslachten (panaca's). Over zijn jeugd is weinig betrouwbaars bekend.

Volgens de kronieken sloeg Cusi Yupanqui rond 1438 een aanval van de Chanca op Cusco af, terwijl zijn vader en broer de stad verlieten. Daarna werd hij Sapa Inca onder de naam Pachacuti ('de omkering van de wereld of tijd'). Of dit verhaal historisch is, wordt betwist: sinds de jaren tachtig beschouwen veel onderzoekers de Chanca-oorlog als grotendeels mythisch, terwijl anderen er een historische kern in zien.

Hij liet Cusco volgens de kronieken herbouwen als hoofdstad, met de zonnetempel Qurikancha, en breidde zijn gezag uit met veldtochten naar het Titicacagebied (Collasuyu) en, onder bevel van generaals, naar het noorden tot Cajamarca. Belangrijke bevelhebbers waren zijn broer Capac Yupanqui en later zijn zoon Topa Inca Yupanqui. Wat Pachacuti zelf deed en wat aan bevelhebbers of opvolgers moet worden toegeschreven, is moeilijk vast te stellen.

In het Urubambadal liet hij koninklijke landgoederen aanleggen, waaronder Machu Picchu en Ollantaytambo; veel archeologen zien Machu Picchu als landgoed van Pachacuti. Het rijk werd bestuurd als Tawantinsuyu, 'de vier delen samen', met vier gewesten (suyu) rond Cusco. Middelen waren onder meer wederkerige verplichtingen met lokale heersers, arbeidsdienst en de verplaatsing van bevolkingsgroepen (mitmaq).

Het wegennet Qhapaq Ñan, dat deels op oudere wegen voortbouwde, bereikte in de vijftiende eeuw zijn grootste omvang; UNESCO noemt een netwerk van ongeveer 30.000 km. Het wordt vaak met de expansie onder Pachacuti en zijn opvolgers verbonden, maar werd over eeuwen aangelegd. Voor administratie gebruikten de Inca's khipu's, stelsels van geknoopte koorden waarmee vooral getallen werden vastgelegd.

Het Inca-rijk had geen schrift in de gebruikelijke zin. Naast khipu's, die vooral getallen vastlegden, bewaarden schilderingen en mondelinge overleveringen de geschiedenis, en elk koninklijk geslacht (panaca) bewaarde zijn eigen versie. Wat bekend is, komt grotendeels van Spaanse kroniekschrijvers zoals Juan de Betanzos en Pedro Sarmiento de Gamboa, die hun gegevens bij Inca-adel verzamelden, en uit archeologie.

In de vijftiende eeuw groeide Cusco van een regionaal machtscentrum uit tot de hoofdstad van Tawantinsuyu, met landbouw op terrassen, opslagplaatsen, arbeidsdienst en een staatsreligie rond de zonnegod Inti. Het rijk steunde op wederkerigheid met lokale heersers en op dwang. De Spaanse verovering van 1532–1533 verstoorde dit stelsel; de kronieken zijn onder Spaanse heerschappij geschreven, vaak met eigen belangen.

Onder Pachacuti en zijn opvolgers breidde het gebied dat vanuit Cusco werd bestuurd zich uit van de omgeving van Cusco tot een groot deel van de Andes, van het Titicacagebied in het zuiden tot Ecuador in het noorden. Lokale elites werden aan Cusco gebonden met geschenken, feesten en huwelijken, terwijl sommige groepen de status van 'Inca bij privilege' kregen.

Voor veroverde bevolkingsgroepen betekende de Inca-heerschappij arbeidsplichten, belasting en soms gedwongen verhuizing. Tegelijk bleven veel lokale leiders (kuraka's) functioneren als bestuurders. Hoe dit door de bevolking zelf werd ervaren, is moeilijk te achterhalen, omdat de bronnen vooral van Inca-adel en Spaanse schrijvers komen.

Volgens de chronologie van John Howland Rowe (1945) regeerde Pachacuti van 1438 tot 1471; zijn zoon Topa Inca Yupanqui nam volgens Rowe in 1463 het militaire bevel over en volgde hem op. Radiokoolstofonderzoek aan Machu Picchu (2021) wijst op gebruik vanaf ca. 1420, wat erop duidt dat zijn regering mogelijk eerder begon dan de kronieken suggereren. Volgens de overlevering werd hij gemummificeerd en in Cusco vereerd.

Of Pachacuti één historische heerser was, is omstreden. Onderzoekers als Rowe en Rostworowski beschouwen hem als historisch; anderen, zoals Zuidema en Duviols, zien in de verhalen een mythisch-historische constructie die het werk van meerdere heersers, groepen of bevelhebbers samenvat.

Het portret in deze app is een schilderij uit de koloniale tijd (18e eeuw), uit een serie van veertien portretten van Inca-heersers in het Brooklyn Museum. Dit type portret ontstond rond 1600 in Cusco, met een Europese portretstijl en inheemse kleding; het is dus geen gelijkenis uit zijn eigen tijd.