Nzinga van Ndongo en Matamba

Nzinga, ook Njinga gespeld, werd rond 1583 geboren als dochter van Ngola Kiluanji, de heerser van Ndongo, een koninkrijk van de Mbundu ten oosten van het huidige Luanda. Volgens latere overlevering werd zij geboren met de navelstreng om haar hals, wat als teken van een trotse en machtige persoonlijkheid werd gezien. Zij kreeg een opleiding in krijgskunst, rechtspraak en hofrituelen.

Sinds de stichting van Luanda in 1576 breidden de Portugezen hun kolonie Angola landinwaarts uit. Zij voerden oorlog tegen Ndongo, met hulp van Imbangala-krijgers, en zochten vooral tot slaaf gemaakte mensen voor plantages in Brazilië. De oorlogen en slavenjachten ontwrichtten Ndongo, en de opvolging na de dood van Kiluanji leidde tot interne strijd.

In 1622 stuurde haar broer, Ngola Mbandi, Nzinga naar Luanda om vrede te sluiten met gouverneur João Correia de Sousa. Volgens een bekende anekdote, die pas later werd opgetekend, liet zij zich bij gebrek aan een stoel op de rug van een dienaar zitten om op gelijke hoogte te onderhandelen. Zij liet zich dopen als Ana de Sousa. De Portugezen kwamen het akkoord niet na.

Na de dood van haar broer in 1624, mogelijk door vergiftiging, nam Nzinga de macht over; Portugal erkende haar niet en steunde rivale kandidaten. Zij voerde jarenlang oorlog, verbond zich met Imbangala-groepen en veroverde rond 1631 Matamba, dat haar nieuwe machtsbasis werd. Ze nam soms mannelijke titels en kleding aan om haar gezag als heerser te onderstrepen.

Toen de Nederlandse West-Indische Compagnie in 1641 Luanda innam, sloot Nzinga een bondgenootschap met de Nederlanders en boekte zij samen met hen overwinningen, maar in 1648 heroverden Portugese troepen uit Brazilië de stad. In 1656 sloot zij vrede met Portugal, waarbij haar gevangen zus Kambu werd vrijgelaten en Matamba een handelspartner werd.

West-Centraal-Afrika was in de 17e eeuw een van de belangrijkste herkomstgebieden van de trans-Atlantische slavenhandel. Afrikaanse staten, Portugese kolonisten, Braziliaanse handelaren en Europese mogendheden streden om controle over handelsroutes en mensen. Ook Afrikaanse heersers, Nzinga inbegrepen, verkochten krijgsgevangenen en anderen als slaaf, terwijl zij zich tegen Portugese overheersing verzetten.

Het christendom was via het naburige koninkrijk Kongo al eerder in de regio doorgedrongen, en missionarissen, vooral kapucijnen, speelden een rol in de diplomatie. Europese rivaliteit, zoals de Nederlands-Portugese oorlog om Brazilië en Angola, gaf Afrikaanse leiders ruimte om partijen tegen elkaar uit te spelen.

Nzinga hield het grootste deel van haar leven stand tegen de Portugese expansie en maakte van Matamba een sterke staat die handelsroutes naar het binnenland beheerste. Haar oorlogen en die van haar tegenstanders kostten tegelijk veel levens en verdreven bevolkingsgroepen. Na 1656 keerde zij terug naar het christendom en liet zij kerken bouwen.

De vrede van 1656 bracht relatieve stabiliteit, maar de slavenhandel ging door. Matamba bleef na haar dood een zelfstandig rijk, dat ook later door vrouwelijke heersers werd geregeerd. Portugal vestigde pas in de late 19e en vroege 20e eeuw werkelijk gezag over het binnenland van Angola.

Nzinga overleed op 17 december 1663, ongeveer tachtig jaar oud, en werd opgevolgd door haar zus Kambu, die als christen Barbara heette. Kapucijner missionarissen, zoals Giovanni Antonio Cavazzi, schreven uitgebreid over haar leven; hun verslagen zijn belangrijke maar niet onpartijdige bronnen, die haar zowel bewonderend als afkeurend beschrijven.

In de 20e eeuw werd zij in Angola een symbool van verzet tegen het kolonialisme, vooral tijdens en na de onafhankelijkheidsstrijd. Haar beeld verschijnt in monumenten, boeken, films en strips. Historici zoals Linda Heywood benadrukken haar politieke vaardigheid, maar ook haar betrokkenheid bij de slavenhandel en het harde geweld van haar heerschappij.