Nikola Tesla

Nikola Tesla werd op 10 juli 1856 geboren in Smiljan, toen in de Militaire Grens van het Oostenrijkse Keizerrijk en nu in Kroatië. Hij was de vierde van vijf kinderen in een Servisch-orthodox gezin. Zijn vader Milutin was priester; zijn moeder Đuka Mandić had geen formele opleiding, maar maakte huishoudelijke werktuigen. In 1862 verhuisde het gezin naar Gospić.

Na het gymnasium in Karlovac (1873) werd hij ernstig ziek aan cholera. Vanaf 1875 studeerde hij met een beurs van de Militaire Grens aan de technische hogeschool in Graz, maar hij verliet die in december 1878 zonder diploma. Daarna werkte hij als tekenaar in Maribor, volgde in Praag colleges als toehoorder en kreeg in 1881 een baan bij de telefooncentrale in Boedapest.

In 1882 trad Tesla in Parijs in dienst van Continental Edison, waar hij verlichtingsinstallaties plaatste en dynamo's en motoren verbeterde. In juni 1884 emigreerde hij naar de Verenigde Staten en werkte bij Edison Machine Works in New York. Na ongeveer zes maanden vertrok hij; of een niet uitbetaalde bonus de oorzaak was, is onzeker, en de bekende anekdotes over Edison berusten grotendeels op Tesla's eigen verhaal.

In 1887 ontwikkelde hij een inductiemotor voor meerfasige wisselstroom met een roterend magnetisch veld. De motor heeft geen collector en slijt daardoor minder. Het octrooi volgde in mei 1888. De Italiaanse natuurkundige Galileo Ferraris had een vergelijkbaar principe al in 1885 uitgewerkt, zodat het idee niet uitsluitend aan Tesla is toe te schrijven. In juli 1888 verleende hij Westinghouse een licentie.

Vanaf de jaren 1890 werkte hij aan de teslaspoel (octrooi 1891), draadloze verlichting en draadloze overdracht van signalen en energie. In Colorado Springs bouwde hij in 1899 een proefstation met grote spoelen. In 1901 begon hij aan de Wardenclyffe-toren op Long Island, met 150.000 dollar van J.P. Morgan. Zijn aanname dat de aarde energie op grote schaal kon geleiden, bleek onjuist.

Buiten de techniek had Tesla ook opvattingen die tegenwoordig als discriminerend gelden. In een brief van 3 november 1898 aan zijn vriendin Katharine Johnson noemde hij een zaterdag 'een dag van plebejers – handelsreizigers, kruideniers, Joden en andere sociale trilobieten'. Zijn biografe Margaret Cheney beschrijft bovendien hoe hij een van zijn secretaresses bij zich riep en haar toesiste: 'Juffrouw! Vertrouw nooit een Jood!' In de jaren dertig pleitte hij daarnaast openlijk voor eugenetica.

Tesla werkte in de beginjaren van de elektrificatie. Steden kregen elektrische verlichting en de bedrijven van Edison, Westinghouse en Thomson-Houston concurreerden fel in een kapitaalintensieve markt. De 'oorlog van de stromen' tussen Edisons gelijkstroom en Westinghouses wisselstroom was vooral een commerciële en publicitaire rivaliteit, met octrooistrijd en campagnes over veiligheid.

Het wetenschappelijke klimaat werd gevormd door de elektromagnetische theorie en door Hertz' experimenten met radiogolven (1886–1888), die Tesla in 1889 in Parijs leerde kennen. Wereldtentoonstellingen, kranten en kapitaalkrachtige investeerders als J.P. Morgan en John Jacob Astor IV bepaalden welke uitvinders gehoord werden; Tesla stond bekend als een bekwaam showman.

In de eerste decennia van de 20e eeuw had de eugenetica, het idee dat de mensheid 'verbeterd' moest worden door voortplanting te sturen, brede steun onder wetenschappers en politici in Europa en de Verenigde Staten; veel Amerikaanse staten voerden wetten in voor gedwongen sterilisatie van onder meer psychiatrische patiënten en veroordeelden. Tesla sloot zich daarbij aan. In het tijdschrift Liberty (meestal gedateerd op 9 februari 1935, 'opgetekend door' George Sylvester Viereck) voorspelde hij dat de eugenetica in 2100 overal ingevoerd zou zijn, noemde hij de sterilisatie van 'misdadigers en krankzinnigen' onvoldoende en schreef hij dat niemand die geen 'wenselijke ouder' was, kinderen mocht krijgen.

Westinghouse verkocht het meerfasige systeem als 'Tesla Polyphase System'; zijn ingenieurs, onder wie Charles Scott en Benjamin Lamme, maakten de motor bruikbaar. De verlichting van de wereldtentoonstelling in Chicago (1893) en de centrale bij Niagara Falls, waarvoor Tesla advies gaf, maakten wisselstroom bekend. De uiteindelijke dominantie ervan was echter het werk van veel ingenieurs en bedrijven.

Tesla's draadloze demonstraties en zijn radiobestuurde boot (1898) droegen bij aan de ontwikkeling van de radiotechniek, maar de prioriteit van de radio blijft omstreden. In 1943 herstelde het Amerikaanse Hooggerechtshof in een octrooizaak eerdere octrooien van Lodge, Stone en Tesla; het oordeelde niet over Marconi's aanspraak de eerste radioverbinding te hebben gerealiseerd.

Tesla woonde in zijn laatste decennia in New Yorkse hotels en liet onbetaalde rekeningen achter. Op zijn verjaardagsbijeenkomsten sprak hij vanaf 1931 met de pers over nieuwe uitvindingen, waaronder in 1934 een 'dodenstraal'. Hij maakte de werking nooit publiek bekend en er is geen werkend exemplaar bekend. Hij overleed op 7 januari 1943; de lijkschouwer noemde kransslagaderthrombose als oorzaak.

Na zijn dood namen Amerikaanse autoriteiten zijn bezittingen in beslag; MIT-hoogleraar John G. Trump vond er niets in dat in vijandelijke handen gevaarlijk kon zijn. In 1960 werd de SI-eenheid van magnetische fluxdichtheid naar hem genoemd en sinds de jaren negentig is zijn populariteit sterk gegroeid.

Verhalen over gratis energie, een aardbevingsmachine of onderdrukte vondsten berusten grotendeels op beweringen van Tesla zelf of op latere interpretaties, zonder onafhankelijke bevestiging. Historici beoordelen hem daarom vooral op zijn octrooien, publicaties en gedocumenteerde experimenten.

Naast zijn technische nalatenschap staan omstreden opvattingen: zijn antisemitische uitlatingen en zijn pleidooi voor eugenetica, met verdergaande sterilisatie en beperkingen op het huwelijk. Die eugenetische ideeën sloten aan bij een destijds wijdverbreide stroming die na de misdaden van nazi-Duitsland in diskrediet raakte. Biografe Margaret Cheney ('Tesla: Man Out of Time', 1981) typeert zijn antisemitisme als sporadisch en 'niet ongebruikelijk onder niet-Joden van zijn tijd'.