Nicolaus Copernicus

Copernicus werd in 1473 geboren in Toruń, in Koninklijk Pruisen, een gebied dat na de Dertienjarige Oorlog onder de Poolse kroon was gekomen. Zijn vader was een koperhandelaar uit Kraków, zijn moeder Barbara Watzenrode kwam uit een rijke koopmansfamilie in Toruń. Zijn ouders waren Duitstalig; als schrijftaal gebruikte hij Latijn.

Na de dood van zijn vader rond 1483 nam zijn oom Lucas Watzenrode, vanaf 1489 bisschop van Ermland, zijn opvoeding en loopbaan op zich. Copernicus studeerde in Kraków, Bologna, Padua en Ferrara, waar hij in 1503 promoveerde in het kerkelijk recht. Sinds 1497 was hij kanunnik van het kapittel van Ermland, wat hem een vast inkomen gaf.

In het Commentariolus (vóór 1514) en in De revolutionibus orbium coelestium (1543) werkte Copernicus een model uit waarin de zon ongeveer in het middelpunt staat, de aarde dagelijks om haar as draait en jaarlijks, als een van de planeten, om de zon beweegt. Alleen de maan blijft om de aarde draaien. Het model gebruikte nog cirkelbanen en epicykels.

Het idee van een bewegende aarde was niet nieuw: de Griekse astronoom Aristarchos van Samos stelde in de derde eeuw v.Chr. al een heliocentrisch model voor. Copernicus gebruikte ook wiskundige technieken die eerder waren ontwikkeld door astronomen uit de islamitische wereld, zoals Nasir al-Din al-Tusi en Ibn al-Shatir. Of hij hun werk kende, is onderwerp van onderzoek.

Naast astronomie werkte Copernicus als kanunnik, arts en bestuurder voor het kapittel van Ermland. Rond 1519–1521 verbleef hij in Olsztyn, dat hij tegen de Duitse Orde hielp verdedigen. Hij schreef ook over geldwezen en formuleerde het principe dat slecht geld goed geld verdringt, later bekend als de wet van Gresham.

Rond 1500 stond de astronomie onder invloed van Ptolemaeus' Almagest en van de kosmologie van Aristoteles, met een stilstaande aarde in het middelpunt. Het humanisme wekte nieuwe belangstelling voor oude bronnen en de boekdrukkunst maakte teksten breder beschikbaar. Astronomische berekeningen dienden voor kalenders, navigatie en astrologie.

Koninklijk Pruisen was een meertalig gebied met zelfbewuste steden, de Poolse kroon en de nabije Duitse Orde. Vanaf 1517 breidde de Reformatie zich uit; protestantse en katholieke theologen hadden bezwaren tegen een bewegende aarde, mede op grond van bijbelteksten. Copernicus aarzelde volgens het voorwoord van zijn hoofdwerk lang met publiceren uit vrees voor kritiek.

De revolutionibus verscheen in 1543 bij Johannes Petreius in Neurenberg. Rheticus had het model in 1540 met de Narratio prima toegankelijk gemaakt. Het boek bevatte een niet door Copernicus geschreven, anoniem voorwoord van de Lutherse theoloog Andreas Osiander, waarin de hypothesen werden gepresenteerd als rekenhulp die niet waar of waarschijnlijk hoefde te zijn.

Het model verklaarde de schijnbare lussen in de planeetbanen als gevolg van de beweging van de aarde en gaf de planeten een vaste volgorde. In nauwkeurigheid was het niet duidelijk beter dan het systeem van Ptolemaeus. Volgens schattingen van historici hingen zestig jaar na de publicatie slechts ongeveer vijftien astronomen in Europa het model openlijk aan.

Copernicus overleed op 24 mei 1543 in Frombork, na een beroerte en verlamming aan het einde van 1542. Hij werd in de kathedraal begraven. In 2005 werden onder de kathedraalvloer botten gevonden die volgens DNA-onderzoek, onder meer met haren uit een boek van hem, aan hem toebehoorden; in 2010 volgde een tweede begrafenis in dezelfde kathedraal.

Het heliocentrische model werd pas in de zeventiende eeuw algemeen aanvaard, na het werk van Kepler en Galilei en de mechanica van Newton (1687). De Congregatie van de Index schorste De revolutionibus in 1616 tot correctie; de beperkingen verdwenen in de negentiende eeuw. Zijn nationaliteit is een punt van discussie geweest; moderne nationale categorieën passen volgens veel historici slecht bij Koninklijk Pruisen rond 1500.