Murasaki Shikibu

Murasaki Shikibu werd waarschijnlijk tussen 970 en 978 geboren in Heian-kyō, het huidige Kioto. 'Murasaki Shikibu' is een bijnaam: Shikibu verwijst naar het ministerie van Riten, waar haar vader werkte, en Murasaki mogelijk naar een personage uit haar roman. Haar persoonlijke naam is, zoals bij de meeste vrouwen uit die tijd, niet overgeleverd.

Haar vader Fujiwara no Tametoki behoorde tot een minder machtige tak van de Fujiwara-clan en was geleerde en dichter. Haar moeder overleed vermoedelijk toen zij jong was. In haar dagboek vertelt Murasaki dat zij Chinees sneller leerde dan haar broer, waarop haar vader zou hebben betreurd dat zij geen jongen was.

Rond 996 vergezelde zij haar vader naar de provincie Echizen. Na haar terugkeer trouwde zij rond 998 met Fujiwara no Nobutaka, een veel oudere ambtenaar; zij kregen een dochter, Kenshi, die later zelf dichteres werd. Nobutaka overleed in 1001. Onderzoekers vermoeden dat Murasaki in de jaren daarna aan 'Het verhaal van Genji' begon.

Rond 1005–1006 trad zij in dienst van keizerin Shōshi, de dochter van Fujiwara no Michinaga, die de politiek aan het hof beheerste. Haar dagboek over 1008–1010 beschrijft ceremonies, de geboorte van een keizerlijke prins en scherpe portretten van andere hofdames en schrijfsters, onder wie Sei Shōnagon. Ze gaf de keizerin in het geheim les in Chinese poëzie.

'Het verhaal van Genji' telt 54 hoofdstukken en volgt het leven en de liefdes van prins Hikaru Genji en, na zijn dood, de volgende generatie. Het werk is in het Japans geschreven, met veel gedichten (waka), en valt op door psychologische diepgang en het besef van vergankelijkheid. Er zijn geen handschriften uit haar tijd bewaard; de oudste afschriften zijn eeuwen jonger.

De Heian-periode (794–1185) was een tijd van relatieve vrede waarin een kleine aristocratie in de hoofdstad rond de keizer leefde. De werkelijke macht lag bij de Fujiwara-regenten, die hun dochters met keizers lieten trouwen. Rang, afkomst en etiquette bepaalden het leven aan het hof, en poëzie was een belangrijk middel van communicatie en hofmakerij.

Mannen schreven officiële teksten in het Chinees, terwijl het fonetische kana-schrift vooral door vrouwen voor literatuur werd gebruikt. Daardoor ontstond rond het jaar 1000 een bloeiende literatuur van vrouwelijke auteurs, met dagboeken, verhalen en Sei Shōnagons 'Hoofdkussenboek'. Boeddhistische ideeën over vergankelijkheid kleurden het wereldbeeld van deze hofkringen.

Al tijdens haar leven werd Genji aan het hof gelezen en overgeschreven. In de eeuwen daarna werd het een vast referentiepunt voor dichters; de 12e-eeuwse Genji-rollen behoren tot de oudste bewaarde Japanse verhalende schilderkunst. Het werk beïnvloedde nō-toneel, schilderkunst en tuinkunst, en later ook houtsneden, film en manga.

Commentaren uit latere eeuwen maakten Genji tot een klassieker die ook werd gebruikt om het hofleven en de waka-dichtkunst te begrijpen. De geleerde Motoori Norinaga (1730–1801) zag er de kern van 'mono no aware', de ontroering door de vergankelijkheid der dingen, in. In de 20e eeuw maakten vertalingen, zoals die van Arthur Waley (1925–1933), het werk wereldwijd bekend.

Na ongeveer 1013 ontbreken betrouwbare berichten over Murasaki. Zij overleed mogelijk rond 1014, maar sommige onderzoekers houden latere sterfjaren aan, tot rond 1025 of nog later. Een graf dat traditioneel aan haar wordt toegeschreven, ligt in het noorden van Kioto. Naast Genji zijn haar dagboek en een verzameling van haar gedichten bewaard.

Genji wordt vaak 'de eerste roman ter wereld' genoemd; literatuurhistorici bespreken die claim kritisch, omdat het antwoord afhangt van de definitie van een roman en er eerdere lange verhalen bestaan. Onbetwist is de plaats van het werk in de Japanse cultuur: in 2008 werd het duizendjarig bestaan gevierd, en een scène uit Genji en haar portret staan op het biljet van 2000 yen.