Mohammed

Mohammed werd volgens de gangbare datering rond 570 in Mekka geboren binnen de clan Banu Hashim van de Quraysh. De islamitische overlevering beschrijft het vroege verlies van zijn ouders en zijn opvoeding bij zijn grootvader en vervolgens zijn oom Abu Talib. Deze familiegeschiedenis is vooral bekend uit later opgeschreven levensbeschrijvingen. Historici gebruiken zulke bronnen kritisch en verschillen over de zekerheid van afzonderlijke details uit zijn jeugd.

Volgens de islamitische traditie werkte hij in de handel en trouwde hij met Khadija, die een belangrijke vroege steun voor hem werd. Zijn positie binnen de Quraysh bood familieverbanden, maar maakte hem niet tot heerser van Mekka. Over zijn formele opleiding en geletterdheid bestaat discussie. Het traditionele beeld van een profeet zonder schriftelijke scholing heeft tevens een religieuze betekenis en is geen eenvoudig vast te stellen moderne onderwijsbiografie.

Volgens de islamitische traditie ontving Mohammed rond 610 bij de berg Hira de eerste openbaringen door de engel Gabriël. Moslims beschouwen de Koran als Gods openbaring en Mohammed als de laatste profeet. Historisch onderzoek bestudeert de prediking en tekstoverlevering zonder de goddelijke oorsprong als historische conclusie vast te stellen. Zijn boodschap legde nadruk op één God, verantwoordelijkheid voor het oordeel, gebed en zorg voor kwetsbare mensen.

Zijn verkondiging in Mekka trok volgelingen en ontmoette weerstand. In 622 verhuisden hij en zijn gemeenschap naar Medina, de hidjra die later het uitgangspunt van de islamitische jaartelling werd. Daar trad hij ook op als bemiddelaar en leider van een politieke gemeenschap. De aan Medina verbonden afspraken bieden inzicht in relaties tussen verschillende groepen, al worden de samenstelling, datering en interpretatie van deze teksten door onderzoekers besproken.

Het leiderschap in Medina omvatte religieuze voorschriften, verdragen, rechtspraak en gewapende conflicten met tegenstanders. Veldslagen en veranderende bondgenootschappen vormden samen het proces van gemeenschapsvorming. In 630 nam Mohammed Mekka in, waarna zijn gezag in Arabië verder werd uitgebreid. De bronnen beschrijven beleid tegenover verschillende stammen en geloofsgroepen; die uiteenlopende situaties mogen niet tot één uniforme houding of één uitsluitend militair verklaringsmodel worden teruggebracht.

West-Arabië kende stammenverbanden, handel en heiligdommen die sociale en politieke relaties ondersteunden. Mekka had een bijzondere positie rond de Kaäba, maar de omvang van zijn handelsnetwerken blijft onderwerp van onderzoek. Er leefden in en rond Arabië verschillende religieuze gemeenschappen, waaronder Joden en christenen, naast andere culten. Mohammeds prediking ontstond dus in een omgeving waar monotheïstische ideeën en uiteenlopende rituele tradities al bekend waren.

De laatantieke wereld werd mede gevormd door de rivaliteit en oorlogen tussen het Byzantijnse en Sasanidische rijk. Arabische groepen onderhielden verschillende contacten met deze machten. Religie, recht en politieke loyaliteit waren niet gescheiden zoals in veel moderne staatsmodellen. De vorming van een islamitische gemeenschap moet daarom worden gelezen binnen de omstandigheden van familieverbanden, verdragen en gezag, zonder haar uitsluitend als religieuze doctrine of uitsluitend als staatsvorming te beschrijven.

Tijdens zijn leven ontstond een gemeenschap die gedeelde religieuze praktijken verbond met nieuwe vormen van loyaliteit en onderlinge verplichting. Aandacht voor aalmoezen, familierelaties en sociale verantwoordelijkheid kreeg een plaats in de verkondiging en gemeenschapsregels. De toepassing vond plaats binnen de bestaande samenleving en veranderde niet alle verhoudingen onmiddellijk. Slavernij bleef bestaan, terwijl voorschriften over behandeling en vrijlating onderdeel werden van de vroeg-islamitische normatieve traditie.

Zijn leiderschap herschikte bondgenootschappen en machtsverhoudingen in een groot deel van Arabië. Mekka en Medina werden blijvende centra van islamitische praktijk en herinnering. De verdere uitbreiding buiten Arabië vond vooral na zijn dood onder opvolgende leiders plaats en moet daarvan worden onderscheiden. Historici onderzoeken de wisselwerking tussen geloof, sociale verbondenheid en politieke organisatie in plaats van de ontwikkeling aan slechts één oorzaak toe te schrijven.

Mohammed overleed in 632 in Medina. Over zijn laatste ziekte en de gebeurtenissen rond zijn sterven bestaan verschillende overleveringen. Na zijn dood ontstonden geschillen over leiderschap en opvolging, die later ook uiteenlopende soennitische en sjiitische herinneringstradities vormden. Die latere verschillen mogen niet zonder meer worden geprojecteerd op iedere vroege deelnemer. Zijn graf in Medina kreeg een belangrijke plaats in de religieuze geschiedenis van de gemeenschap.

De Koran en de aan hem toegeschreven uitspraken en handelingen werden grondslagen voor islamitische theologie, recht en levenspraktijk. De hadithverzamelingen en uitvoerige levensbeschrijvingen kregen later hun overgeleverde vorm. Moslimgeleerden ontwikkelden eigen methoden om berichten te beoordelen; moderne historici onderzoeken daarnaast datering, tekstgeschiedenis en andere vroege getuigenissen. De erkenning van hem als laatste profeet is een geloofsuitspraak, terwijl zijn rol in vroeg-islamitische gemeenschapsvorming historisch wordt onderzocht.