Mahatma Gandhi

Mohandas Karamchand Gandhi werd in 1869 geboren in Porbandar, in het huidige Gujarat, in een hindoeïstische koopmansfamilie. Zijn vader bekleedde bestuurlijke functies bij vorstelijke staten; zijn moeder was religieus en beïnvloedde het huishouden met praktijken van vasten en zelfbeheersing. Gandhi groeide op in een omgeving waarin hindoeïstische, jaïnistische en andere religieuze tradities elkaar ontmoetten.

Gandhi trouwde als tiener met Kasturba, zoals in zijn gemeenschap gebruikelijk was, en vertrok in 1888 naar Londen om rechten te studeren. Hij werd barrister en keerde terug naar India, maar vestigde zich in 1893 als jurist in Zuid-Afrika. Daar confronteerde hij discriminatie tegen Indiërs en ontwikkelde hij politieke netwerken; zijn opleiding, kasteachtergrond en latere publieke positie waren anders dan die van veel arbeiders die hij mobiliseerde.

In Zuid-Afrika ontwikkelde Gandhi vanaf 1906 satyagraha, een methode die hij beschreef als vasthouden aan waarheid en geweldloos verzet. Deelnemers weigerden bepaalde wetten en verplichtingen te gehoorzamen, accepteerden arrestatie en organiseerden campagnes, petities en boycots. De praktijk veranderde over de jaren en omvatte ook onderhandelingen; geweldloosheid was voor hem zowel een politieke strategie als een morele discipline.

Na zijn terugkeer naar India in 1915 werd Gandhi een centrale organisator van de onafhankelijkheidsbeweging. Hij ondersteunde campagnes van niet-medewerking, spinnen en het dragen van khadi, en verbond politieke actie met zelfvoorziening en hervorming van het dagelijks leven. De Zoutmars van 1930 protesteerde tegen het Britse monopolie en belastingstelsel door zout te maken; de actie leidde tot arrestaties en brede aandacht.

Gandhi organiseerde campagnes via massabijeenkomsten, vasten, reizen en persoonlijke correspondentie, en probeerde discipline en geweldloosheid te handhaven. Hij verzette zich tegen koloniale overheersing en riep in 1942 op tot de Quit India-beweging. Tegelijk bemiddelde hij tijdens het geweld rond de deling van Brits-Indië. Zijn ideeën over religie, kaste, gender, seksualiteit en de positie van zwarte Zuid-Afrikanen veranderden en zijn onderwerp van kritiek en historisch onderzoek.

Gandhi leefde tijdens de uitbreiding en crisis van het Britse rijk, toen India onder koloniale heerschappij stond en politieke vertegenwoordiging ongelijk verdeeld was. Spoorwegen, drukpersen en nieuwe verenigingen verbonden regio’s, terwijl belastingen en wetten het dagelijks leven beïnvloedden. De Eerste en Tweede Wereldoorlog veranderden de imperiale verhoudingen; nationalistische bewegingen in Azië en Afrika stelden Europese machtsaanspraken steeds sterker ter discussie.

India was religieus, taalkundig en sociaal divers, met hindoes, moslims, sikhs, christenen en andere gemeenschappen. Kaste bepaalde toegang en status in veel contexten, terwijl hervormers en politieke organisaties uiteenlopende voorstellen deden. De Indiase Nationale Congrespartij, moslimpolitieke organisaties, arbeidersbewegingen en regionale leiders hadden niet steeds dezelfde doelen. Gandhi’s beroep op morele eenheid bestond naast echte conflicten over vertegenwoordiging en macht.

Gandhi’s campagnes brachten grote aantallen mensen in contact met georganiseerde politieke actie en maakten burgerlijke ongehoorzaamheid tot een zichtbaar middel tegen koloniaal bestuur. De Britse autoriteiten reageerden met arrestaties, verboden en soms onderhandelingen. Zijn rol was invloedrijk, maar onafhankelijkheid kwam voort uit vele bewegingen, economische en internationale omstandigheden en politieke onderhandelingen; de deling van 1947 bracht massaal geweld en gedwongen migratie.

Zijn geweldloze strategieën werden later door activisten in andere landen bestudeerd, terwijl historici en critici ook de beperkingen ervan bespreken. Gandhi’s vroege uitspraken over zwarte Zuid-Afrikanen bevatten racistische hiërarchieën; zijn ideeën over kaste en zijn seksuele experimenten zijn eveneens omstreden. Beoordelingen verschillen over de betekenis van veranderingen in zijn opvattingen en over de mate waarin zijn benadering de structurele ongelijkheid van gemarginaliseerde groepen kon aanpakken.

Gandhi werd op 30 januari 1948 in New Delhi vermoord door Nathuram Godse, een hindoe-nationalist die bezwaar maakte tegen zijn inzet voor verzoening met moslims. Zijn dood volgde kort na de onafhankelijkheid en deling van Brits-Indië, tijdens aanhoudend gemeenschapsgeweld. Zijn begrafenis en herdenkingen trokken grote publieke aandacht, en zijn geschriften en toespraken bleven onderwerp van politieke en religieuze interpretatie.

Gandhi’s methoden van burgerlijke ongehoorzaamheid en geweldloos verzet beïnvloedden onder anderen Martin Luther King jr. en anti-koloniale activisten. In India wordt hij herdacht als een belangrijke onafhankelijkheidsleider, maar zijn nalatenschap is geen onomstreden nationaal verhaal. Historici bespreken zowel de praktische kracht van zijn massapolitiek als zijn tegenstrijdigheden, de uiteenlopende bijdragen van anderen en de blijvende gevolgen van kaste en deling.