Louis Pasteur

Louis Pasteur werd op 27 december 1822 geboren in Dole, in het departement Jura, als zoon van de leerlooier Jean-Joseph Pasteur, een oud-soldaat uit de Napoleontische tijd, en Jeanne-Étiennette Roqui. In 1827 verhuisde het gezin naar Arbois, waar Pasteur het Collège d'Arbois bezocht. Hij was een gemiddelde leerling; zijn belangstelling ging uit naar vissen en tekenen.

In 1843 werd hij toegelaten tot de École normale supérieure in Parijs. In 1849 trouwde hij met Marie Laurent, dochter van de rector van de universiteit van Straatsburg, waar hij hoogleraar scheikunde was. Slechts twee van hun vijf kinderen bereikten de volwassen leeftijd; drie overleden aan tyfus.

Pasteurs eerste onderzoek betrof de kristalvormen van tartraten. In 1848 toonde hij aan dat wijnsteenzuur uit levende bronnen het licht draait terwijl het synthetische mengsel dat niet doet, omdat dat uit twee spiegelbeeldige vormen bestaat. Als decaan in Lille (vanaf 1854) richtte hij zich op gisting; in 1857–1858 toonde hij aan dat gisting het werk is van levende gisten en bacteriën.

In de jaren 1859–1862 onderzocht hij of leven spontaan kan ontstaan. In kolven met een lange, gebogen hals bleven steriele voedingsbodems onaangetast zolang stof en kiemen niet binnendrongen; zo ondersteunde hij de opvatting dat micro-organismen uit andere micro-organismen voortkomen. In 1862 ontving hij hiervoor de Alhumbert-prijs van de Académie des sciences. Zijn debat met Félix Pouchet liep over de uitleg van zulke proeven.

Daarna paste hij zijn inzichten toe. Hij ontwikkelde de verhitting van wijn en bier tegen bederf (pasteurisatie), onderzocht in 1865–1870 in Alès de zijderupsziekten pébrine en flacherie en werkte vanaf 1877 met medewerkers als Émile Roux en Charles Chamberland aan vaccins tegen kippencholera, miltvuur en hondsdolheid. In 1888 werd het Institut Pasteur geopend, mede gefinancierd met giften uit binnen- en buitenland.

Pasteur werkte in de tweede helft van de negentiende eeuw, toen industrialisering, verstedelijking en natuurwetenschap de gezondheidszorg veranderden. Over de oorzaak van besmettelijke ziekten bestonden concurrerende verklaringen, zoals bederf en 'miasma's', tegenover levende kiemen. Hij was niet de eerste die micro-organismen als ziekteverwekkers aanwees; Agostino Bassi deed dat in de vroege negentiende eeuw al voor een zijderupsziekte.

Wetenschap was ook een nationale zaak. Na de Frans-Duitse oorlog (1870–1871) kreeg de wedijver tussen Franse en Duitse onderzoekers volgens historici ook een nationale lading. Robert Koch toonde in 1876 aan dat de bacterie Bacillus anthracis miltvuur veroorzaakt; in 1881–1882 bekritiseerde hij Pasteurs methoden, waarna een publieke polemiek volgde.

De pasteurisatie van wijn en bier, later ook van melk, verminderde bederf en maakte transport en opslag veiliger. Joseph Lister ontwikkelde antiseptische methoden in de chirurgie met Pasteurs werk als inspiratie. Pasteurs onderzoek naar zijderupsen hielp de zijdeteelt in Zuid-Frankrijk tegen pébrine, al bleef de tweede ziekte, flacherie, lastig te bestrijden.

Zijn vaccins verspreidden het idee dat verzwakte ziekteverwekkers bescherming kunnen bieden; hij gaf het woord 'vaccin', ontleend aan Edward Jenners koepokkenvaccinatie, een algemene betekenis. Volgens de overgeleverde cijfers werden in 1886 ongeveer 350 mensen tegen hondsdolheid behandeld, van wie er één de ziekte kreeg. Het Institut Pasteur werd een centrum voor onderzoek, onderwijs en vaccinproductie.

Pasteur kreeg in 1868 een beroerte en werkte daarna veel met medewerkers samen. Hij overleed op 28 september 1895 in Villeneuve-l'Étang, bij Marnes-la-Coquette. De Franse regering besloot tot nationale uitvaartplechtigheden; zijn weduwe sloeg een bijzetting in het Panthéon af en koos voor een crypte in het Institut Pasteur, waar hij rust.

In 1995 analyseerde de historicus Gerald Geison Pasteurs privé-laboratoriumschriften en stelde dat zijn openbare verslagen over onder meer de miltvuurproef van 1881 en de eerste behandeling tegen hondsdolheid soms afweken van de praktijk. Anderen, onder wie Max Perutz, verdedigden Pasteur. Het debat gaat over de vraag hoe verschillen tussen privé- en openbare wetenschap moeten worden uitgelegd.