Kwame Nkrumah

Kwame Nkrumah werd geboren in Nkroful, een dorp in het Nzema-gebied in het zuidwesten van de Gold Coast. Zelf noemde hij 21 september 1909 als geboortedatum; zijn moeder gaf later 1912 als geboortejaar op. Zijn vader was goudsmid, zijn moeder viskoopvrouw en handelaarster. Als kind heette hij Francis Nwia-Kofi; de naam Kwame nam hij pas in 1945 aan.

Hij bezocht een katholieke missieschool in Half Assini en kreeg een plaats op een lerarenopleiding in Accra, het latere Achimota-college. Daar maakte hij via Kwegyir Aggrey kennis met de denkbeelden van Marcus Garvey en W.E.B. Du Bois. In 1935 vertrok hij naar de Verenigde Staten om te studeren.

In de Verenigde Staten behaalde hij in 1939 een bachelor in economie en sociologie aan Lincoln University, in 1942 een bachelor theologie en in 1943 aan de University of Pennsylvania masters in filosofie en onderwijs. Hij verdiende de kost met bijbaantjes en predikte in zwarte presbyteriaanse kerken. In 1945 ging hij naar Londen.

Samen met George Padmore organiseerde hij in oktober 1945 het Vijfde Pan-Afrikaanse Congres in Manchester, dat de vervanging van het kolonialisme door een federatie van Afrikaanse staten nastreefde, bij voorkeur zonder geweld. Eind 1947 keerde Nkrumah terug naar de Gold Coast als secretaris-generaal van de United Gold Coast Convention. Na een breuk met de leiding richtte hij op 12 juni 1949 de Convention People's Party (CPP) op.

Na de 'Positieve Actie' van januari 1950, een algemene staking, werd hij gearresteerd en veroordeeld. In de verkiezingen van februari 1951 won de CPP 34 van de 38 betwiste zetels en werd Nkrumah vanuit de gevangenis gekozen; hij kwam op 12 februari vrij. Hij werd leider van het regeringsbeleid en in 1952 premier van de Gold Coast.

Als regeringsleider liet hij wegen, spoorwegen en scholen aanleggen of uitbreiden en begon de bouw van de haven van Tema. De Gold Coast werd op 6 maart 1957 onafhankelijk als Ghana, het eerste Britse Afrikaanse gebied met meerderheidsbewind dat onafhankelijk werd. Nkrumah werd de eerste premier van Ghana; in 1960 werd het land een republiek en hij president.

Na de Tweede Wereldoorlog kwam de dekolonisatie op gang en ontstond in Afrika en de diaspora een pan-Afrikaanse beweging die samenwerking en eenheid van het continent nastreefde. De Gold Coast was een rijke cacao-exporteur en politiek verder ontwikkeld dan andere Britse koloniën in West-Afrika. In 1946 kregen Afrikanen voor het eerst een meerderheid in de wetgevende raad.

Ghana's onafhankelijkheid viel in de Koude Oorlog. Nkrumah pleitte voor een niet-gebonden koers en voor socialisme, dat volgens hem het best aansloot bij Afrikaanse waarden; in 1961 was Ghana medeoprichter van de Beweging van Niet-Gebonden Landen. Hij ontving tegelijk hulp uit het Westen, onder meer van de Verenigde Staten en de Wereldbank, maar westerse regeringen stonden wantrouwig tegenover zijn beleid.

Ghana's onafhankelijkheid gold als voorbeeld voor andere koloniën. Nkrumah hield in Accra in april 1958 de Conferentie van Onafhankelijke Afrikaanse Staten en in december 1958 de All-African Peoples' Conference. In 1960 vormde hij met Guinee en Mali de Unie van Afrikaanse Staten en hij speelde een rol bij de oprichting van de Organisatie van Afrikaanse Eenheid (1963), die een samenwerkingsverband van soevereine staten bleef.

Het Volta River Project met de Akosombo-dam stond centraal in zijn economische programma. De dam werd gebouwd met hulp van de Verenigde Staten, Israël en de Wereldbank en op 22 januari 1966 door Nkrumah geopend. De financiering leidde tot schulden en hogere belastingen op cacaoboeren, wat regionale spanningen versterkte. Het aantal leerlingen steeg van 1951 tot 1956 van circa 200.000 naar 500.000.

In 1958 liet hij de Preventive Detention Act aannemen, waarmee mensen tot vijf jaar zonder aanklacht of proces konden worden vastgehouden. Na vrijspraken in een proces in 1962 zette hij de voorzitter van het staatsveiligheidshof af en liet hij een nieuw proces toe. In 1964 maakte een referendum de CPP tot enige toegestane partij, met Nkrumah als president voor het leven; waarnemers noemden de uitslag van 99,91 procent niet geloofwaardig.

In februari 1966, terwijl Nkrumah op staatsbezoek was in China, werd zijn regering door leger en politie omvergeworpen. De samenzweerders vormden de National Liberation Council onder Joseph Ankrah en regeerden drie jaar. Betrokkenheid van de CIA is beweerd, onder meer door voormalige medewerkers, maar nooit geverifieerd.

Nkrumah leefde daarna in Conakry, de hoofdstad van Guinee, waar hij eerbewijzen ontving. Hij overleed op 27 april 1972 in Boekarest aan een ziekte; zijn lichaam werd naar Ghana teruggebracht. In Accra herinnert een mausoleum met gedenkpark aan hem, en 21 september is in Ghana een nationale gedenkdag.

Zijn nalatenschap wordt verschillend beoordeeld. Hij geldt als een leidende stem van het pan-Afrikanisme en werd door luisteraars van de BBC World Service uitgeroepen tot 'Afrikaan van het millennium'. Aanhangers wijzen op de onafhankelijkheid en de uitbreiding van onderwijs en infrastructuur; critici wijzen op de eenpartijstaat, de detentie zonder proces en de schuldenlast.