Karl Marx

Karl Heinrich Marx werd op 5 mei 1818 geboren in Trier, dat sinds 1815 bij Pruisen hoorde. Zijn vader Heinrich, een advocaat uit een familie van rabbijnen, liet zich rond 1817 protestants dopen, vermoedelijk om zijn beroep te kunnen blijven uitoefenen onder Pruisische regels die Joden uitsloten van openbare functies. Karl werd in 1824 gedoopt.

Marx studeerde vanaf 1835 rechten in Bonn en vanaf 1836 in Berlijn, waar hij zich op filosofie toelegde en aansluiting vond bij de Jonghegelianen, een kring van radicale volgelingen van Hegel. In 1841 promoveerde hij in Jena op een proefschrift over de natuurfilosofie van Democritus en Epicurus. Een academische loopbaan bleef uit door de conservatieve politiek aan de Pruisische universiteiten.

Als hoofdredacteur van de liberale 'Rheinische Zeitung' in Keulen schreef Marx in 1842–1843 over censuur en de armoede van boeren. Na het verbod op de krant vertrok hij met zijn vrouw Jenny von Westphalen naar Parijs. Daar begon zijn levenslange samenwerking met Friedrich Engels, de zoon van een textielfabrikant, die de omstandigheden van arbeiders in Manchester had onderzocht.

In Brussel ontwikkelden Marx en Engels het historisch materialisme: de opvatting dat economische productieverhoudingen de basis vormen van samenleving, politiek en ideeën. In opdracht van de Bond der Communisten schreven zij het 'Manifest van de Communistische Partij', dat in februari 1848 verscheen, kort voor de revoluties van dat jaar. Na het mislukken van de revoluties vestigde Marx zich in 1849 als staatloze vluchteling in Londen.

In Londen werkte Marx als journalist, onder meer voor de New-York Daily Tribune, en bestudeerde hij economie in de leeszaal van het British Museum. In 'Das Kapital' (deel I, 1867) analyseerde hij het kapitalisme als een systeem waarin meerwaarde uit arbeid wordt gehaald, met terugkerende crises en een concentratie van kapitaal. Hij was een leidende figuur in de Eerste Internationale (1864–1876).

Marx leefde in de tijd van de industriële revolutie, die in Groot-Brittannië en daarna op het Europese vasteland fabrieken, spoorwegen en snel groeiende steden voortbracht. Arbeiders, ook kinderen, werkten lange dagen voor lage lonen, en armoede en ziekte waren wijdverbreid in de nieuwe industriesteden. Tegelijk groeiden de productie en de welvaart van de burgerij sterk.

Politiek was het een tijd van liberale en nationale bewegingen, censuur en restauratie na de Napoleontische oorlogen. De revoluties van 1848 en de Parijse Commune van 1871 lieten zien hoe hevig de strijd om rechten, kiesrecht en sociale hervorming kon zijn. Socialistische ideeën van denkers als Saint-Simon, Fourier en Proudhon waren al in omloop voordat Marx zijn eigen theorie ontwikkelde.

Tijdens zijn leven had Marx vooral invloed in kleine kringen van socialisten en in de arbeidersbeweging, met name in Duitsland. Na zijn dood maakten Engels en de Duitse sociaaldemocratie zijn ideeën breder bekend; het marxisme werd de belangrijkste theorie van de socialistische partijen in de Tweede Internationale, die later uiteenvielen in hervormingsgezinde en revolutionaire stromingen.

In de 20e eeuw beriepen de bolsjewieken in Rusland en later communistische partijen in onder meer China, Oost-Europa, Vietnam en Cuba zich op het marxisme-leninisme. Deze eenpartijstaten voerden planeconomieën in en waren verantwoordelijk voor dictatuur, massale vervolging en hongersnoden met miljoenen doden. Daarnaast beïnvloedde Marx' werk de sociologie, geschiedschrijving en economie ver buiten politieke bewegingen.

Marx overleed op 14 maart 1883 in Londen, vijftien maanden na zijn vrouw Jenny. Hij werd begraven op Highgate Cemetery; het huidige grafmonument met zijn borstbeeld werd in 1956 geplaatst. Engels gaf de delen II (1885) en III (1894) van 'Das Kapital' uit op basis van Marx' manuscripten.

Marx behoort tot de meest bestudeerde en meest omstreden denkers van de moderne tijd. Aanhangers zien in zijn werk een blijvend relevante kritiek op ongelijkheid en economische macht; critici wijzen op voorspellingen die niet uitkwamen en op de repressieve regimes die zich op hem beriepen. Of en in hoeverre die regimes zijn ideeën uitvoerden, is onder historici en filosofen een blijvend debat.