Jozef Stalin

Ioseb Dzjoegasjvili, later bekend als Jozef Stalin, werd in 1878 geboren in Gori, in het toenmalige Russische Rijk en het huidige Georgië. Zijn vader was schoenmaker en zijn moeder werkte als naaister; het gezin leefde in beperkte omstandigheden. Stalin overleefde als kind pokken en een armletsel. Hij groeide op in een orthodox-christelijke omgeving en kreeg onderwijs aan een kerkelijke school.

In 1894 ging hij naar het orthodoxe seminarie in Tbilisi, waar hij in aanraking kwam met marxistische geschriften en revolutionaire kringen. Hij verliet het seminarie in 1899 en sloot zich aan bij de Russische sociaaldemocratische beweging. Als ondergronds activist gebruikte hij verschillende schuilnamen, waaronder Koba. Zijn Georgische afkomst en opleiding bleven deel van zijn biografie, ook nadat hij een Sovjetidentiteit en machtsbasis had opgebouwd.

Stalin koos in 1903 de bolsjewistische factie en werkte vóór 1917 in clandestiene partijactiviteiten, waaronder fondsenwerving en organisatie. Na de Oktoberrevolutie kreeg hij functies in de nieuwe Sovjetregering en werd hij in 1922 secretaris-generaal van de Communistische Partij. Na Lenins dood gebruikte hij partijbenoemingen en wisselende bondgenootschappen om rivalen uit te schakelen en de leiding te concentreren.

Vanaf het einde van de jaren twintig dwong Stalin snelle industrialisatie en collectivisatie van de landbouw af. De staat nam graan in beslag en herstructureerde dorpsbezit; boeren die zich verzetten konden worden gedeporteerd, gevangengezet of gedood. De productiecampagnes vergrootten de zware industrie, maar de gedwongen collectivisatie en voedselverwerving droegen bij aan hongersnoden in meerdere Sovjetregio’s, waaronder Oekraïne en Kazachstan.

Tijdens de Grote Terreur van 1937–1938 liet het regime partijleden, militairen en burgers arresteren, executeren of naar Goelagkampen sturen. In 1939 sloot Stalin een niet-aanvalsverdrag met nazi-Duitsland, waarna beide staten invloedssferen in Oost-Europa vastlegden. Na de Duitse inval in 1941 leidde hij de Sovjet-Unie in de oorlog, en na 1945 verstevigde hij Sovjetcontrole over Oost-Europese regeringen en veiligheidsdiensten.

Zijn vroege fondsenwerving omvatte gewelddadige 'expropriaties': overvallen op geldtransporten en afpersing voor de bolsjewistische organisatie. Bij de Tiflis-bankoverval op 26 juni 1907 (13 juni volgens de toenmalige Russische kalender) viel een groep onder Kamo een geldtransport aan met explosieven en vuurwapens. Ook omstanders werden gedood en gewond. Biografen verbinden Stalin met de voorbereiding en het netwerk; zijn precieze aanwezigheid en operationele aandeel zijn omstreden. Deze criminaliteit riep ook binnen de sociaaldemocratische beweging verzet op.

Stalin kwam aan de macht na de revolutie van 1917 en een burgeroorlog die het Russische Rijk in een eenpartijstaat veranderde. De nieuwe Sovjetregering erfde armoede, achterstanden in industrie en landbouw en een verwoeste economie. De partij presenteerde snelle modernisering als noodzakelijk om buitenlandse dreigingen te weerstaan, terwijl haar machtsmonopolie politieke oppositie beperkte.

De jaren dertig werden gekenmerkt door wereldwijde economische crisis, autoritaire regimes en de opkomst van fascistische staten. De Sovjet-Unie moderniseerde onder centrale planning en dwangarbeid, met grote nadruk op zware industrie en bewapening. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden miljoenen burgers en militairen getroffen door bezetting, deportatie, hongersnood en gevechten; na de oorlog ontstond een door Sovjetmacht gedomineerd Oostblok.

Stalins beleid veroorzaakte massale repressie en sterfte. Gedwongen collectivisatie ging gepaard met deportaties van boeren en hongersnoden van 1931–1933 in onder meer Oekraïne, Kazachstan en Rusland; de precieze aantallen en de relatie tussen beleid en opzet verschillen per regio en blijven onderwerp van onderzoek. Tijdens de Grote Terreur werden honderdduizenden mensen geëxecuteerd en veel meer naar gevangenissen en kampen gestuurd.

De industrialisatie veranderde de Sovjet-Unie in een grote industriële en militaire macht, maar werd uitgevoerd met dwang, zware arbeidsomstandigheden en beperkte bewegingsvrijheid. De Goelag omvatte miljoenen gevangenen gedurende zijn bestaan; sterfte door honger, ziekte, uitputting en executies was hoog, al veranderden omvang en omstandigheden per periode. De Sovjetoverwinning op nazi-Duitsland bracht enorme militaire en burgerlijke verliezen met zich mee en werd gevolgd door politieke onderdrukking in Oost-Europa.

Stalin stierf op 5 maart 1953 in zijn datsja bij Moskou, na een beroerte en enkele dagen waarin zijn naaste medewerkers pas laat medische hulp inschakelden. Zijn lichaam werd aanvankelijk naast Lenin in het mausoleum opgebaard en later herbegraven bij de Kremlinmuur. Na zijn dood begon de partijleiding onder Nikita Chroesjtsjov delen van de persoonlijkheidscultus en repressie publiekelijk te bekritiseren.

Historici bespreken hoe persoonlijke beslissingen, partijstructuren, ideologie en bureaucratische uitvoering samenwerkten in de Sovjetterreur en modernisering. In Rusland en andere voormalige Sovjetrepublieken blijft de publieke herinnering verdeeld tussen militaire overwinning en industrialisatie enerzijds en hongersnood, deportatie en politieke moord anderzijds. De classificatie van de Holodomor als genocide wordt door Oekraïne en veel geleerden onderschreven, maar de juridische en historische discussie over intentie blijft bestaan.