José Rizal

José Protasio Rizal Mercado y Alonso Realonda werd op 19 juni 1861 geboren in Calamba, in de provincie Laguna op Luzon, als zevende van elf kinderen van Francisco Mercado en Teodora Alonso. De familie pachtte land van de dominicanen en was welgesteld; zij had Chinese, Filipijnse en Spaanse voorouders. Zijn moeder leerde hem lezen en bracht hem zijn liefde voor literatuur bij.

In 1872 werden drie Filipijnse priesters, Gomez, Burgos en Zamora, na een muiterij in Cavite geëxecuteerd; Rizals oudere broer Paciano was bevriend met Burgos. Rizal studeerde aan het Ateneo Municipal van de jezuïeten en aan de Universiteit van Santo Tomas. Uit onvrede over de behandeling van Filipijnse studenten vertrok hij in 1882 naar Spanje.

In Madrid behaalde Rizal diploma's in geneeskunde en wijsbegeerte, waarna hij zich in Parijs en Heidelberg in oogheelkunde specialiseerde. Hij sprak meerdere talen, schreef poëzie en essays, beeldhouwde en tekende, en correspondeerde met Europese geleerden zoals de Oostenrijkse etnoloog Ferdinand Blumentritt.

In 1887 verscheen in Berlijn 'Noli me tángere', een roman over het leven in de kolonie, met kritiek op de macht van de kloosterorden, corruptie en onrecht. In 1891 volgde in Gent 'El filibusterismo', een donkerder vervolg. Hij schreef voor het hervormingsblad 'La Solidaridad' en pleitte voor gelijke rechten, vertegenwoordiging in het Spaanse parlement en secularisatie van parochies, niet voor een gewapende opstand.

Terug in Manila richtte hij in juli 1892 de Liga Filipina op, een vereniging voor hervorming en onderlinge steun. Enkele dagen later werd hij gearresteerd en verbannen naar Dapitan op Mindanao. Daar werkte hij vier jaar als arts, leraar en landmeter, legde een waterleiding aan en verzamelde planten en dieren voor Europese musea.

De Filipijnen waren sinds de 16e eeuw een Spaanse kolonie, bestuurd vanuit Manila met grote invloed van de katholieke kloosterorden. In de 19e eeuw groeide een opgeleide middenklasse, de ilustrados, die liberale ideeën uit Europa opnam. De opening van het Suezkanaal in 1869 bracht Europa dichterbij en vergemakkelijkte reizen en de uitwisseling van ideeën.

In Spanje wisselden liberale en conservatieve regeringen elkaar af, terwijl het koloniale rijk na het verlies van de meeste Amerikaanse koloniën nog Cuba, Puerto Rico en de Filipijnen omvatte. In 1892 richtte Andrés Bonifacio de geheime revolutionaire organisatie Katipunan op, die in augustus 1896 een gewapende opstand begon.

Rizals romans maakten de Filipijnse kritiek op het koloniale bestel zichtbaar en verspreidden zich, ondanks een verbod, onder opgeleide Filipino's. De Katipunan gebruikte zijn naam als inspiratiebron, hoewel Rizal een gewapende opstand op dat moment afwees. Na zijn executie groeide de steun voor de revolutie.

Na de Spaans-Amerikaanse Oorlog van 1898 kwamen de Filipijnen onder Amerikaans bestuur. De Amerikaanse koloniale overheid bevorderde het beeld van Rizal als gematigde hervormer, wat bijdroeg aan zijn status als nationale held. Historici bespreken hoe dat beeld zich verhoudt tot dat van revolutionairen als Andrés Bonifacio.

In 1896 werd Rizal op weg naar Cuba, waar hij als legerarts wilde dienen, gearresteerd en naar Manila teruggebracht. Een militaire rechtbank veroordeelde hem wegens rebellie, opruiing en samenzwering. Op 30 december 1896 werd hij in Bagumbayan gefusilleerd. In zijn cel schreef hij het afscheidsgedicht 'Mi último adiós'.

30 december is in de Filipijnen een nationale feestdag. Een wet uit 1956 schrijft voor dat zijn leven en werk op scholen en universiteiten worden onderwezen. Het park in Manila waar hij werd geëxecuteerd, heet nu Rizal Park, en zijn romans gelden als klassiekers van de Filipijnse literatuur.