Jeanne d'Arc

Jeanne d'Arc werd rond 1412 geboren in Domrémy, een dorp in het grensgebied van het huidige noordoosten van Frankrijk. Haar ouders, Jacques d'Arc en Isabelle Romée, waren boeren met bezit en een zekere lokale positie, maar geen adellijke familie. Jeanne groeide op in een katholieke omgeving en leerde waarschijnlijk de praktische vaardigheden van het huishouden en het boerenleven; lezen en schrijven kon zij vermoedelijk niet.

Haar jeugd viel samen met de Honderdjarige Oorlog en met regionale verdeeldheid tussen aanhangers van de Franse kroon en de Bourgondische partij. Zij verklaarde later dat zij vanaf ongeveer haar dertiende stemmen van heiligen hoorde die haar aanspoorden Karel, de dauphin, te helpen. Die religieuze ervaring vormde haar zelfbegrip en haar publieke optreden. De uitvoerige processtukken zijn een belangrijke bron, maar zijn opgesteld door haar kerkelijke rechters en moeten kritisch worden gelezen.

In 1429 reisde Jeanne naar Chinon om toegang te krijgen tot de dauphin Karel. Na ondervraging kreeg zij toestemming met een leger naar Orléans te gaan, dat door Engelse en Bourgondische troepen werd belegerd. Zij droeg militaire kleding en een banier, sprak met soldaten en moedigde voortzetting van de aanval aan. De militaire leiding bleef gedeeld; haar rol was tegelijk religieus, symbolisch en praktisch binnen een groter legerverband.

De ontzetting van Orléans in mei 1429 werd een keerpunt in haar openbare bekendheid en hielp de route naar de kroning van Karel VII in Reims openen. Jeanne was aanwezig bij de ceremonie in juli, die de legitimiteit van de koning versterkte in een tijd van betwiste opvolging. Daarna bleef zij deelnemen aan veldtochten, onder meer bij Parijs, maar de campagne verliep niet steeds succesvol. Haar overtuiging dat zij door God was gezonden bleef haar handelen sturen.

Na haar gevangenneming bij Compiègne in 1430 kwam Jeanne in handen van de Bourgondiërs, die haar aan de Engelsen overdroegen. In Rouen werd zij door een kerkelijke rechtbank ondervraagd over haar stemmen, kleding en gehoorzaamheid aan de kerk. Het proces ging verder dan een militair tribunaal en had grote politieke betekenis, omdat haar claims Karel VII's legitimiteit ondersteunden. Zij verdedigde haar religieuze ervaringen binnen een procedure waarin de uitkomst sterk door machtsverhoudingen werd bepaald.

Frankrijk was in de vijftiende eeuw verzwakt door langdurige oorlog, dynastieke rivaliteit en de gevolgen van pest en economische ontwrichting. De Engelse kroon beheerste delen van Frankrijk, terwijl de Bourgondische hertogen een eigen machtsblok vormden. De kroning van een koning was niet alleen ceremonieel: zij bevestigde aanspraken op heerschappij en kon militaire loyaliteit beïnvloeden. In deze context kregen religieuze visioenen en tekenen politieke betekenis.

De laatmiddeleeuwse katholieke cultuur kende een levendige devotie tot heiligen en legde nadruk op zonde, biecht en goddelijke voorzienigheid. Tegelijkertijd controleerden kerkelijke instellingen uitspraken over religieuze openbaring en ketterij. Een jonge ongehuwde vrouw die publiekelijk militaire en politieke invloed uitoefende, doorbrak gebruikelijke sociale verwachtingen. De verslagen van Jeanne's verhoren laten zien hoe religieuze taal, gendernormen en staatsbelang samenkwamen in de beoordeling van haar optreden.

Jeanne's aanwezigheid bij Orléans en de kroning in Reims hielp de Franse partij op een beslissend moment samenhang en vertrouwen te geven, al kan het militaire succes niet aan één persoon worden toegeschreven. Haar gevangenneming en proces werden gebruikt om de legitimiteit van Karel VII aan te vallen. Voor tijdgenoten was zij daardoor zowel een religieus getuige als een politiek symbool, waarvan betekenis verschilde naargelang hun loyaliteit.

Haar executie in Rouen in 1431 maakte haar geen onmiddellijk algemeen nationaal symbool, maar haar veroordeling werd later onderwerp van een nieuw kerkelijk onderzoek. In 1456 werd het oorspronkelijke proces nietig verklaard. De herinnering aan Jeanne is vervolgens door monarchisten, republikeinen, katholieken en andere politieke bewegingen op uiteenlopende manieren ingezet. Deze toe-eigeningen tonen hoe een historisch persoon nieuwe betekenissen kan krijgen, los van de omstandigheden van haar leven.

Op 30 mei 1431 werd Jeanne in Rouen wegens ketterij op de brandstapel gedood. De precieze gang van zaken rond haar laatste woorden is vooral bekend uit latere verslagen en moet niet als woordelijk vaststaand worden beschouwd. Het kerkelijke proces werd in 1456 herzien en haar veroordeling vernietigd. De katholieke kerk verklaarde haar in 1909 zalig en in 1920 heilig; dit zijn latere kerkelijke beoordelingen, onderscheiden van de geschiedkundige reconstructie.

Jeanne is blijvend aanwezig in Franse herinneringscultuur, religieuze kunst, literatuur en film, maar de interpretaties verschillen. Historici baseren hun onderzoek vooral op procesakten en administratieve documenten en bespreken de beperkingen van bronnen die door haar tegenstanders zijn geproduceerd. Haar militaire bijdrage wordt doorgaans niet los gezien van de bredere campagne en de koninklijke politiek. De tegenstelling tussen haar persoonlijke overtuiging en de politieke inzet van haar beeld blijft een belangrijk thema.