James Cook

James Cook werd in 1728 geboren in het dorp Marton in het noorden van Yorkshire, als tweede kind van een Schotse landarbeider en Grace Pace. Zijn vader werkte later op een boerderij in Great Ayton, waar Cook naar school ging; de landeigenaar voor wie zijn vader werkte, betaalde mee aan zijn onderwijs. De familie behoorde niet tot de gegoede klasse.

Op zijn zeventiende werd hij leerling bij een winkelier in Staithes en in 1746 bij de kolenhandelaar en scheepseigenaar John Walker in Whitby. Op kolenschepen leerde hij navigeren in de Noordzee en rond de Britse kust. In 1755 sloeg hij een aanbod af om kapitein van een koopvaardijschip te worden en meldde hij zich bij de Royal Navy, waar hij als matroos begon.

Tijdens de Zevenjarige Oorlog nam Cook deel aan de verovering van Louisbourg (1758) en kreeg hij belangstelling voor landmeten. In 1759 hielp hij met het peilen en in kaart brengen van de Saint Lawrence-rivier, wat de Britse aanval op Quebec vergemakkelijkte. Daarna bracht hij in 1763–1767 de kust van Newfoundland in kaart en legde hij de zonsverduistering van 1766 nauwkeurig vast, wat de aandacht van de Royal Society trok.

In 1768 vertrok hij met de Endeavour op zijn eerste reis, in opdracht van de Admiraliteit en met steun van de Royal Society. Het openbare doel was de Venusovergang van 1769 vanaf Tahiti waar te nemen; verzegelde instructies droegen hem op daarna naar een zuidelijk continent te zoeken. Hij bracht Nieuw-Zeeland in kaart en bereikte in april 1770 de oostkust van Australië, die hij in augustus 1770 voor koning George III in bezit nam.

Zijn tweede reis (1772–1775), met de Resolution en de Adventure, bracht hem als eerste gedocumenteerde reiziger over de Zuidpoolcirkel en leverde geen bewoonbaar zuidelijk continent op. Zijn derde reis (1776–1779) zocht een noordwestpassage vanuit de Stille Oceaan; daarbij bezocht hij in 1778 als eerste bekende Europeaan Hawaï en bracht hij delen van de kust van Noordwest-Amerika in kaart.

Cook leefde in de tijd van de Verlichting, waarin Europese staten en geleerde genootschappen wetenschappelijke expedities steunden en tegelijk strategische en commerciële belangen nastreefden. De Venusovergang van 1769 was een internationaal project om de afstand tussen aarde en zon te bepalen. Ook het zoeken naar een zuidelijk continent en een noordwestpassage had politieke en economische motieven.

Op zee bedreigde scheurbuik de bemanningen, een ziekte door een tekort aan vitamine C, dat in de achttiende eeuw nog niet werd begrepen. Tegelijk verbeterden de instrumenten: Cook gebruikte op zijn tweede reis een kopie van Harrisons zeechronometer voor het bepalen van de lengtegraad, en zijn kaarten steunden op nauwkeurige metingen en peilingen.

De volkeren die Cook ontmoette, hadden eigen politieke en religieuze tradities. Polynesische navigators bevoeren de oceaan al eeuwenlang; de priester en navigator Tupaia tekende voor Cook een kaart van de eilanden. De instructies van de Admiraliteit spraken van het in bezit nemen van geschikte plaatsen 'met toestemming van de bewoners'; de claim op de Australische oostkust in 1770 werd gemaakt zonder overleg of verdrag.

Cooks kaarten en journalen maakten grote delen van de Stille Oceaan, Nieuw-Zeeland, de Australische oostkust en Noordwest-Amerika bekend in Europa. Zijn maatregelen voor de gezondheid van de bemanning, zoals vers voedsel waar mogelijk, zuurkool, mout, hygiëne en ventilatie, hielden scheurbuik grotendeels buiten de Resolution. Welke maatregelen precies hielpen, is later verschillend beoordeeld; de Royal Society gaf hem in 1776 de Copleymedaille.

De reizen openden de weg voor Britse vestiging. In 1788 kwam de Eerste Vloot aan bij Botany Bay en Port Jackson, waar een strafkolonie werd gesticht op land van Aboriginal volken, die later zwaar werden getroffen door ziekte, geweld en verlies van land. Ook in Nieuw-Zeeland en Hawaï leidde toenemend Europees contact tot ingrijpende veranderingen, onder meer door nieuwe ziekten.

Cook werd op 14 februari 1779 in Kealakekua Baai gedood, nadat hij had geprobeerd de leider Kalani'ōpu'u gijzelaar te nemen om een gestolen sloep terug te krijgen. Bij het gevecht kwamen ook vier Britse mariniers en een aantal Hawaiianen om. De Hawaiianen noemden Cook 'Lono' en behandelden hem met eerbied; of zij hem als god beschouwden, wordt door onderzoekers verschillend beoordeeld.

Cooks nalatenschap wordt in Australië, Nieuw-Zeeland en Hawaï verschillend beoordeeld. Sommigen benadrukken zijn kartografische en wetenschappelijke prestaties; anderen wijzen op de latere kolonisatie en de gevolgen voor inheemse volkeren, en over standbeelden en herdenkingen wordt gedebatteerd. In 1992 verwierp het Hooggerechtshof van Australië in de Mabo-zaak de opvatting dat het land bij de kolonisatie niemandsland (terra nullius) was.