Ibn Sina (Avicenna)

Abu Ali al-Husayn ibn Abd Allah ibn Sina werd rond 980 geboren in Afshana bij Buchara, toen de hoofdstad van het Perzische Samanidenrijk. Zijn vader was een bestuursambtenaar uit Balch. Het gezin verhuisde naar Buchara, een centrum van Perzische en Arabische geleerdheid. In Europa werd hij bekend onder de verlatijnste naam Avicenna.

Volgens de autobiografie die hij aan zijn leerling al-Juzjani dicteerde, kende hij als tienjarige de Koran en veel literatuur. Hij studeerde rekenen, rechtsgeleerdheid, logica en geneeskunde, deels zelfstandig. De Metafysica van Aristoteles begreep hij naar eigen zeggen pas na het lezen van een commentaar van al-Farabi. Deze autobiografie is een belangrijke, maar ook bewust gestileerde bron.

Rond 997 behandelde hij met succes de Samanidische emir Nuh II, waarna hij de koninklijke bibliotheek mocht gebruiken. Na de ineenstorting van het Samanidenrijk trok hij langs hoven in Khwarazm, Gorgan, Rey, Hamadan en Isfahan. Hij werkte er als arts, bestuurder en vizier, wat hem ook in politieke conflicten en een korte gevangenschap bracht.

Zijn 'Canon van de geneeskunde' bracht Grieks-Romeinse geneeskunde, vooral van Galenus, samen met Perzische en Indiase kennis en eigen observaties, in vijf boeken: algemene principes, enkelvoudige geneesmiddelen, ziekten per orgaan, algemene aandoeningen en samengestelde medicijnen. Het werk is systematisch opgezet en bespreekt onder meer besmetting, quarantaine en regels om geneesmiddelen te testen.

In 'Het boek van de genezing' en kortere werken ontwikkelde hij een eigen filosofie in de traditie van Aristoteles en het neoplatonisme. Bekend zijn zijn onderscheid tussen wezen en bestaan, zijn argument voor een 'noodzakelijk bestaande' en het gedachte-experiment van de 'zwevende mens', dat zelfbewustzijn los van zintuiglijke waarneming moest aantonen.

Rond het jaar 1000 was het Abbasidische kalifaat politiek versnipperd. Regionale dynastieën als de Samaniden, Ghaznaviden, Buyiden en Kakuyiden streden om macht, maar wedijverden ook als beschermheren van dichters, artsen en geleerden. Geleerden waren daardoor mobiel, maar ook afhankelijk van de gunst en het lot van hun vorsten.

De vertaalbeweging van de 8e tot de 10e eeuw had Griekse filosofie, geneeskunde en wiskunde in het Arabisch beschikbaar gemaakt. Arabisch was de taal van wetenschap en religie, terwijl het Perzisch als literaire taal opnieuw opbloeide. Ibn Sina schreef vooral in het Arabisch, maar ook enkele werken in het Perzisch, zoals de encyclopedie Danishnama-yi Ala'i.

De Canon werd een standaardwerk in de islamitische wereld en, na de Latijnse vertaling door Gerard van Cremona in de 12e eeuw, ook aan Europese universiteiten zoals Montpellier en Padua. Er verschenen talloze commentaren en drukken; in Europa werd het werk tot in de 17e eeuw onderwezen, al nam de kritiek erop vanaf de 16e eeuw toe.

Zijn filosofie lokte felle reacties uit. Al-Ghazali bestreed eind 11e eeuw in 'De incoherentie van de filosofen' onder meer zijn opvattingen over de eeuwigheid van de wereld en over Gods kennis van bijzonderheden. In Latijns Europa beïnvloedde Avicenna denkers als Thomas van Aquino en Duns Scotus, terwijl zijn werk in Perzië en het Ottomaanse rijk eeuwenlang werd onderwezen.

Ibn Sina overleed in juni 1037 in Hamadan, volgens zijn biograaf aan een darmziekte die hij tijdens een veldtocht had opgelopen. Zijn graf ligt in Hamadan; het huidige mausoleum dateert uit het midden van de 20e eeuw. Hij liet meer dan honderd werken na, al is de toeschrijving niet bij alle teksten zeker.

In Iran, Oezbekistan en Tadzjikistan dragen ziekenhuizen, universiteiten en prijzen zijn naam, en verschillende landen eren hem als nationale figuur. Historici benadrukken dat veel van zijn medische kennis voortbouwde op Galenus en eerdere islamitische artsen als al-Razi; zijn betekenis ligt vooral in de systematische synthese en in de invloed van zijn filosofie.