Ibn Khaldun

ʿAbd al-Raḥmān ibn Khaldūn werd in 1332 geboren in Tunis, in een aanzienlijke familie van Andalusische afkomst die zich op zuid-Arabische herkomst beriep. De familie had in Sevilla bestuurlijke functies bekleed en vertrok vóór de verovering van die stad door Castilië in 1248. Zijn vader koos voor onderwijs en religie in plaats van politiek.

Hij kreeg een klassieke opleiding in Koran, hadith, malikitisch recht, taal en poëzie, en studeerde bij zijn leermeester al-Ābilī ook logica, filosofie en wiskunde. Tijdens de Zwarte Dood (1348–1349) verloor hij zijn ouders en een deel van zijn leermeesters; volgens sommige onderzoekers beïnvloedde dit zijn latere kijk op steden en samenleving.

Op zijn twintigste begon hij als zegelbewaarder aan het Tunesische hof, en daarna diende hij hoven in Fez, Granada, Béjaïa en Tlemcen. Zijn loopbaan bestond uit wisselende functies als secretaris, minister, gezant en bemiddelaar met Berberstammen; hij belandde meermaals in ongenade of gevangenschap en wisselde regelmatig van heerser.

Tussen ca. 1375 en 1379 trok hij zich terug in Qal'at Ibn Salama, waar hij onder bescherming van een Berberstam in 1377 de eerste versie van de Muqaddimah schreef, de inleiding op zijn wereldgeschiedenis Kitāb al-ʿIbar. Hij pleitte ervoor berichten te toetsen op aannemelijkheid in het licht van hoe samenlevingen werken, en niet alleen op de betrouwbaarheid van overleveraars.

De Maghreb en Andalusië waren in de 14e eeuw politiek versnipperd: Meriniden in Fez, Hafsiden in Tunis, de heersers van Tlemcen en Nasriden in Granada streden om gebied en om de steun van stammen. Wisselende bondgenootschappen verklaren mede waarom hoge ambtenaren als Ibn Khaldun vaak van dienst wisselden.

De Zwarte Dood trof in 1348–1349 ook Noord-Afrika zwaar en ontwrichtte steden, onderwijs en bestuur. In Egypte, waar hij sinds 1382 woonde, bloeide onder de Mammelukken een stedelijke geleerdencultuur, terwijl de veroveringen van Timoer in het oosten dreigden. Deze omstandigheden worden vaak gezien als context van zijn aandacht voor opkomst en verval van staten.

In de Muqaddimah onderscheidt hij nomadische en gevestigde samenlevingen. Centraal staat de ʿasabiyyah, het 'groepsgevoel' of de onderlinge solidariteit van een groep; die is volgens hem sterk bij nomaden en kleine verwantschapsgroepen en kan door religie worden versterkt. Zo'n groep kan daardoor macht veroveren, terwijl stedelijk leven en luxe die band verzwakken.

Daaruit leidde hij een cyclus af: een dynastie ontstaat aan de rand van een rijk, verliest met de tijd haar solidariteit en moet plaatsmaken voor een nieuwe groep. Volgens hem duurt een dynastie als regel niet langer dan ongeveer drie generaties van circa veertig jaar. Hij gaf dit als regelmaat met voorbeelden, vooral uit de Maghreb, niet als vaste wet.

Ibn Khaldun overleed op 17 maart 1406 in Caïro. Onder tijdgenoten had de Muqaddimah beperkte invloed: zijn leerling al-Maqrizi prees het werk, terwijl geleerden als Ibn Hajar al-ʿAsqalānī het onder meer bekritiseerden wegens onvoldoende historische kennis en gebrekkige ordening. In Egypte stuitte hij ook op weerstand tegen zijn pogingen de rechtspraak te hervormen.

In de 17e eeuw gebruikten Ottomaanse historici als Kâtip Çelebi en Mustafa Naima zijn ideeën om de opkomst en neergang van rijken te duiden. In Europa verscheen in 1697 een biografie in d'Herbelots Bibliothèque Orientale, en vanaf het begin van de 19e eeuw volgden vertalingen. Labels als 'grondlegger van de sociologie' zijn achteraf toegekend en worden besproken.