Ibn al-Haytham

Abū ʿAlī al-Ḥasan ibn al-Ḥasan ibn al-Haytham werd rond 965 geboren in Basra, destijds onderdeel van het Boejidische emiraat. Sommige auteurs beschouwen zijn familie als Arabisch, andere als Perzisch. Zijn geboortejaar is bij benadering; vrijwel alles over zijn leven komt uit latere biografieën, die elkaar op punten tegenspreken.

Volgens een autobiografische tekst uit 1027 en latere biografen twijfelde hij als jongeman aan de uiteenlopende religieuze richtingen van zijn tijd en koos hij voor wiskunde en natuurwetenschap. Hij zou in Basra een bestuurlijke functie hebben vervuld en al als geleerde bekend zijn geweest voordat hij naar Egypte vertrok.

Zijn bekendste werk is het zevendelige Kitāb al-Manāẓir (Boek der Optica), geschreven tussen ca. 1011 en 1021. Hij behandelt licht, kleur, weerkaatsing, breking en de bouw van het oog. Hij betoogt dat zien ontstaat doordat licht van voorwerpen het oog bereikt, en niet doordat het oog zelf stralen uitzendt.

Hij ondersteunde zijn betoog met experimenten met spiegels, lenzen en een verduisterde ruimte met een kleine opening (camera obscura); volgens wetenschapshistoricus A.I. Sabra verschijnt in de Optica voor het eerst een duidelijk begrip van experiment. In 'Twijfels over Ptolemaeus' (ca. 1025–1028) wees hij op tegenstrijdigheden in diens werken en wilde hij Ptolemaeus' stelsel verbeteren, niet vervangen.

In de eeuwen vóór hem waren Griekse teksten van onder anderen Euclides, Ptolemaeus en Galenus in het Arabisch vertaald, en geleerden in Irak en Egypte bouwden daarop voort. Zijn Optica is sterk beïnvloed door Ptolemaeus' Optica, terwijl zijn beschrijving van het oog op Galenus teruggaat; ook eerdere Arabische auteurs zoals al-Kindi speelden een rol.

Politiek lag zijn wereld verdeeld: Basra viel onder de Boejiden, die het Abbasidische kalifaat in Bagdad feitelijk controleerden, terwijl Caïro sinds de jaren zeventig van de 10e eeuw de hoofdstad was van het sjiitische Fatimidische kalifaat. Kalief al-Hakim (996–1021) steunde sterrenkundigen, maar wordt in bronnen ook als onvoorspelbaar en gewelddadig beschreven.

In de islamitische wereld werd de Optica vooral bekend door het commentaar van Kamāl al-Dīn al-Fārisī, rond 1300. Ibn al-Haytham schreef ook over wiskunde, sterrenkunde en natuurfilosofie; biografen schrijven hem meer dan tweehonderd werken toe, waarvan ruim vijftig, deels fragmentarisch, bewaard zijn gebleven.

Rond 1200 bracht een onbekende vertaler de Optica in het Latijn (De aspectibus). Geleerden als Roger Bacon, Witelo en later Johannes Kepler bouwden op dit werk voort. Friedrich Risner gaf het in 1572 uit als Opticae thesaurus; hij bracht ook de naam 'Alhazen' in omloop, waar eerder 'Alhacen' gebruikelijk was.

Ibn al-Haytham overleed rond 1040, vermoedelijk in Caïro. Volgens latere biografen leefde hij na 1021 van onderwijs en het kopiëren van teksten. Verhalen over zijn Nijlproject, een gespeelde waanzin en huisarrest zijn niet onafhankelijk bevestigd en komen in de bronnen in uiteenlopende vormen voor.

In de moderne literatuur heet hij vaak 'vader van de optica' of een voorloper van de experimentele methode; het Internationaal Jaar van het Licht (2015) herdacht zijn optica. Zulke titels zijn later toegekend. Historici wijzen er ook op dat hij voortbouwde op Ptolemaeus, Galenus en al-Kindi, en dat zijn onderzoek binnen de wetenschappelijke opvattingen van zijn eigen tijd moet worden begrepen.