Hannibal

Hannibal werd in 247 v.Chr. waarschijnlijk in Carthago geboren, als zoon van Hamilcar Barkas. Zijn moeder is onbekend; hij had twee broers, Hasdrubal en Mago, en meerdere zusters. Na de nederlaag van Carthago in de Eerste Punische Oorlog (264–241 v.Chr.) breidde zijn vader het Carthaagse gezag in Hispania uit, en Hannibal groeide op in dat leger.

Volgens Polybius, die het verhaal aan Hannibal zelf toeschrijft, liet zijn vader hem als jongen zweren nooit een vriend van Rome te zijn. Dat verhaal is moeilijk te controleren. Toen Hasdrubal de Schone, de opvolger van zijn vader, in 221 v.Chr. werd vermoord, riep het leger de 26-jarige Hannibal tot bevelhebber uit; de Carthaagse regering bevestigde die keuze.

Na twee jaar veldtochten in Hispania belegerde Hannibal in 219 v.Chr. Saguntum, een stad die Rome als beschermeling beschouwde. Na ongeveer acht maanden viel de stad. Een Romeins gezantschap liet Carthago kiezen tussen vrede en oorlog; het antwoord was dat Rome zelf mocht kiezen, en Rome koos oorlog. Zo begon de Tweede Punische Oorlog.

In 218 v.Chr. trok hij met een leger en olifanten door Hispania en Gallië, stak de Rhône en in de herfst de Alpen over. Welke pas hij nam is omstreden; genoemd worden onder meer de Col de la Traversette, de Col du Clapier en de Mont Cenis. Het leger kwam sterk uitgedund in Noord-Italië aan, waar Galliërs zich bij hem aansloten.

In Italië won hij in 218 v.Chr. bij de Ticinus en de Trebia, in 217 v.Chr. bij het Trasimeense Meer, waar hij een Romeins leger in een hinderlaag lokte, en in 216 v.Chr. bij Cannae. Daar omsingelde zijn leger een talrijker Romeins leger; antieke bronnen noemen tienduizenden Romeinse doden en gevangenen. Het was een van de zwaarste nederlagen uit de Romeinse geschiedenis.

Na Cannae weigerde Rome te onderhandelen en koos het voor uitputting in plaats van een veldslag. Hannibal bleef ongeveer vijftien jaar in Zuid-Italië, met Capua als belangrijkste bondgenoot, maar kreeg onvoldoende versterking en kon Rome zelf niet innemen. In 203 v.Chr. werd hij teruggeroepen om Carthago te verdedigen tegen de Romeinse invasie onder Scipio Africanus.

Na de Eerste Punische Oorlog had Carthago Sicilië verloren en een zware schatting aan Rome moeten betalen. De Barkiden, Hannibals familie, bouwden daarom in Hispania een nieuwe machtsbasis op. Binnen Carthago bestond een oorlogspartij rond de Barkiden en een vredespartij rond Hanno de Grote; hun rivaliteit beperkte de steun aan Hannibal.

Hannibals leger bestond uit Libiërs, Iberiërs, Numidische ruiters en later Galliërs; veel soldaten waren huurlingen of bondgenoten. Rome steunde op burgersoldaten en een stelsel van bondgenoten in Italië. Wat wij weten komt vooral van Griekse en Romeinse schrijvers als Polybius en Livius; Carthaagse bronnen zijn vrijwel verloren, waardoor het verhaal vanuit hun perspectief is geschreven.

De oorlog in Italië verwoestte grote delen van het platteland en kostte aan beide zijden talloze levens. Na Cannae liepen enkele Italische steden over naar Hannibal, waaronder Capua, maar de meeste bondgenoten van Rome bleven trouw. Rome hield het conflict uiteindelijk vol door uitputting en door tegenoffensieven in Hispania en Afrika.

Na Zama (202 v.Chr.) verloor Carthago zijn overzeese bezittingen, moest het een grote schatting betalen en zijn vloot beperken, en werd het politiek ondergeschikt aan Rome. Hannibal werd daarna sufeet en hervormde de financiën en het bestuur, wat hem vijanden opleverde. Zijn tegenstanders in Carthago en Rome dwongen hem uiteindelijk in ballingschap.

Na zijn vlucht (195 v.Chr.) diende Hannibal als adviseur en bevelhebber van Antiochus III en later van Prusias I van Bithynië. Toen Rome zijn uitlevering eiste, nam hij volgens Livius, Nepos en Plutarchus gif. Pausanias vertelt een ander verhaal en Appianus noemt Prusias als dader. Het sterfjaar wordt verschillend gegeven (183, 182 of 181 v.Chr.); zijn graf zou bij Libyssa liggen.

In de Oudheid werd hij door Romeinen gevreesd ('Hannibal ad portas' werd een uitdrukking voor acuut gevaar) en met tegenzin bewonderd. De Romeinse nadruk op Punische trouweloosheid kleurt het beeld. In de moderne tijd geldt hij als een van de grootste tactici van de Oudheid; zijn omsingeling bij Cannae wordt vaak als voorbeeld besproken.

Het borstbeeld uit Capua bij dit dossier wordt van oudsher met Hannibal in verband gebracht, maar die identificatie is niet zeker; er zijn geen met zekerheid herkende portretten van hem bekend. Veel verhalen over zijn persoon, zoals de eed die hij als jongen zou hebben gezworen, rusten op latere en mogelijk gekleurde overlevering.