Hammurabi

Hammurabi was de zesde koning van de Amoritische dynastie van Babylon en volgde omstreeks 1792 v.Chr. zijn vader Sin-muballit op. Zijn geboortejaar is onbekend; circa 1810 v.Chr. is een conventionele schatting. De data in dit dossier volgen de gangbare 'middelste chronologie'; andere schema's plaatsen zijn regering ongeveer een halve tot een hele eeuw eerder of later.

Over zijn gezin is weinig bekend. Zijn zus Iltani was priesteres van de zonnegod Shamash in Sippar en een van zijn dochters trouwde met Silli-Sin, koning van Eshnunna. De zonen Sumu-ditana en Mutu-Numaha komen in de archieven van Mari voor; Samsu-iluna werd zijn opvolger. Over zijn jeugd en opleiding zijn geen bronnen bewaard.

De eerste decennia van zijn regering zijn slecht gedocumenteerd. Elk jaar kreeg een naam naar een belangrijke gebeurtenis; die jaarnamen gaan vooral over tempelwerk, offers en openbare werken, met enkele korte militaire successen. In zijn eerste regeringsjaar vaardigde hij een gerechtigheidsedict uit waarmee bepaalde schulden werden kwijtgescholden, een traditionele maatregel van nieuwe koningen.

Een inval van Elam, dat Eshnunna had onderworpen, dwong Babylon, Mari en Larsa tot samenwerking. Daarna koos Hammurabi voor uitbreiding: omstreeks 1763 v.Chr. veroverde hij Larsa, kort daarna Eshnunna en tussen ca. 1761 en 1759 v.Chr. Mari, dat werd verwoest. De volgorde en exacte data van deze veldtochten zijn niet allemaal zeker.

Meer dan tweehonderd brieven van Hammurabi zijn bewaard, vooral uit Larsa. Daarin stuurt hij gouverneurs als Sin-iddinam persoonlijk aan in zaken als irrigatie, belasting, landverdeling en rechtszaken. Verder liet hij tempels herstellen, stadsmuren bouwen en een kanaal graven dat naar hem werd genoemd.

Tegen het einde van zijn regering liet hij zijn rechtsregels op een stèle vastleggen: een proloog, naar moderne telling ongeveer 280 bepalingen en een epiloog. Bovenaan staat de koning voor een troonzittende god, meestal geïdentificeerd als de zonne- en rechtsgod Shamash. De tekst presenteert Hammurabi als rechtvaardig koning; de precieze functie ervan is omstreden.

Na de val van de Derde Dynastie van Ur (ca. 2004 v.Chr.) was Mesopotamië verdeeld over koninkrijken met Amoritische dynastieën, zoals Isin, Larsa, Eshnunna, Mari en Babylon; in het oosten lag Elam. Koningen noemden elkaar 'broer', 'vader' of 'zoon' naar hun rang en bonden zich door eden, huwelijken en gezanten.

Koningschap rustte op goddelijke verkiezing en zorg voor recht en welvaart. Hammurabi noemde zich herder van zijn volk, gekozen door goden als Enlil en Marduk, en raadpleegde de goden met leverschouw voor militaire besluiten. Teksten werden in spijkerschrift op klei en steen geschreven, in het Akkadisch en, als geleerde taal, in het Sumerisch.

Zijn veroveringen verschoven het machtsevenwicht: Larsa, Eshnunna en Mari verdwenen als zelfstandige koninkrijken en Babylon werd de overheersende macht in Mesopotamië. Zijn titulatuur groeide mee, tot koning van Sumer en Akkad en uiteindelijk van de vier windstreken. Met Larsa kwamen ook Sumerische geleerden en teksten naar Babylon.

Voor de bevolking betekende dit nieuw bestuur, belasting en dienstplicht, en in Larsa de invoering van Babylonisch in plaats van lokaal recht. Zijn veldtochten gingen gepaard met verwoestingen, zoals van het paleis in Mari, en met deportaties. Zijn rechtsregels behandelen eigendom, landbouw, schulden, familie, beroepen en slavernij, met verschillende rechten per maatschappelijke klasse.

Hammurabi stierf omstreeks 1750 v.Chr., in het drieënveertigste jaar van zijn regering, waarschijnlijk na een periode van ziekte. Zijn zoon Samsu-iluna kon het rijk niet intact houden: opstanden kostten Babylon het zuiden. De dynastie bleef bestaan tot een Hettitische aanval in 1595 v.Chr. (volgens de middelste chronologie).

Eeuwenlang schreven schrijvers zijn wetten over en later werd hij vooral als wetgever herinnerd. De stèle werd in de twaalfde eeuw v.Chr. als oorlogsbuit naar Susa gevoerd en in 1901–1902 door Franse archeologen teruggevonden; zij staat nu in het Louvre. De afbeelding bij dit dossier is het reliëf bovenaan de stèle, de enige bevestigde afbeelding van Hammurabi.

Of de Codex Hammurabi een toegepast wetboek was of vooral een geleerd, herdenkend koninklijk monument, wordt besproken: in andere rechtsstukken uit zijn tijd is de toepassing van de bepalingen niet aantoonbaar. In de moderne tijd werd hij een symbool van vroege wetgeving, onder meer in reliëfs in Amerikaanse overheidsgebouwen.