Goeroe Nanak

Nanak werd volgens de sikhtraditie in 1469 geboren in Rai Bhoi di Talwandi (nu Nankana Sahib in Pakistan). Sikhs vieren zijn geboortedag op de volle maan van Kartik (november), terwijl de oudste biografische bronnen de maand Vaisakh (april) noemen. Zijn vader Mehta Kalu was dorpsboekhouder (patwari); zijn moeder heette Tripta, zijn oudere zus Nanaki.

Over zijn jeugd bestaan vooral verhalen uit de janamsakhi's, hagiografische levensbeschrijvingen uit later tijd. Zij tonen hem als nadenkend kind met belangstelling voor religie en noemen een vriendschap met de moslimmusicus Mardana. Wat historisch is, valt moeilijk vast te stellen. Hij trouwde met Sulakhani; het paar kreeg twee zonen, Sri Chand en Lakhmi Das.

In Sultanpur Lodhi, waar zijn zus Nanaki met haar man Jai Ram woonde, werkte hij in de voorraadschuur (modikhana) van Daulat Khan, de gouverneur van Lahore namens het sultanaat van Delhi. Volgens de janamsakhi's verdween hij rond 1499 bij een bad in de rivier Bein en keerde hij na enkele dagen terug met de boodschap dat er 'geen hindoe en geen moslim' was; daar plaatst de traditie zijn goddelijke roeping.

Volgens de janamsakhi's maakte hij daarna vier lange reizen (udasi's) door India en daarbuiten, volgens sommige verhalen tot Mekka en Bagdad, vaak samen met Mardana. Historici beoordelen deze verhalen voorzichtig, omdat zij pas lang na zijn dood zijn opgetekend en wonderverhalen bevatten. In een reeks hymnen, de Babarvani, verwijst hij naar Baburs invasie van Punjab.

Rond 1522 vestigde hij zich in Kartarpur aan de Ravi, op grond die een volgeling schonk. Hij leefde er als boer en gezinshoofd en leidde gezamenlijke zang (kirtan) en gebed. Er kwamen gemeenschappelijke maaltijden (langar) waaraan mensen van elke afkomst deelnamen. Zijn leer draaide om één God (Ik Onkar), het reciteren van de Naam, eerlijk werk en delen met anderen.

Aan het begin van de 16e eeuw behoorde Punjab tot het Delhi-sultanaat onder de Lodi-dynastie. De bevolking bestond onder meer uit hindoes en moslims, in een samenleving die naar kaste was ingedeeld. In 1526 versloeg Babur bij Panipat de laatste Lodi-sultan en stichtte hij het Mogolrijk. Politiek geweld en wisselende heerschappij komen terug in zijn hymnen.

Religieus kende de regio de bhakti-beweging, soefi-orden en de yogatradities van de Naths. Dichters als Kabir en Ravidas en soefi's als Baba Farid stelden ritueel, kaste en uiterlijke vroomheid ter discussie; verzen van hen staan later ook in de Goeroe Granth Sahib. Nanak sloot aan bij dat gesprek, maar vormde een eigen gemeenschap rond Ik Onkar, de ene God.

Zijn aanhang, door anderen Kartaris en later Nanak Panth genoemd, bestond volgens onderzoekers vooral uit familie, vrienden en andere Khatri's; later sloten veel Jatt-boeren zich aan. Hoeveel volgelingen hij bij zijn dood had, is op grond van het bewaarde bronnenmateriaal niet te schatten.

Gemeenschappelijke maaltijden en zang verbonden mensen van verschillende afkomst; in zijn hymnen bekritiseert hij onder meer de kasteindeling en religieuze uiterlijkheden. Zijn opvolgers bouwden de gemeenschap uit. Goeroe Arjan stelde in 1604 de Adi Granth samen, waaruit de Goeroe Granth Sahib voortkwam. Volgens de sikhs deelden alle tien goeroes hetzelfde goddelijke licht; dat is een geloofsopvatting van de gemeenschap zelf.

Nanak overleed volgens sikhbronnen op 22 september 1539 in Kartarpur, op zeventigjarige leeftijd. Hij wees niet een van zijn zonen maar Bhai Lehna aan als opvolger en gaf hem de naam Angad ('deel van jezelf'); zo ontstond de lijn van goeroes. Latere verhalen over zijn leven en dood behoren tot de janamsakhi-traditie en zijn niet onafhankelijk bevestigd.

Zijn naam is verbonden met 974 hymnen in de Goeroe Granth Sahib, onder meer de Japji en de Asa di Var. Kartarpur Sahib ligt in Pakistan; sinds 2019 maakt de Kartarpur-corridor het voor Indiase pelgrims mogelijk dit heiligdom te bezoeken. Het sikhisme erkent hem als stichter; historici benadrukken dat de levensbeschrijvingen uit latere tijd stammen en dat zijn eigen hymnen de vroegste bron zijn.