Gautama Boeddha

Siddhartha Gautama (Pali: Siddhattha Gotama) werd volgens de traditie geboren in Lumbini, in de clan van de Shakya's in het grensgebied van het huidige Nepal en India. De oudste teksten noemen zijn vader Śuddhodana een gekozen leider; latere biografieën maken hem tot erfelijk koning. Het geboortejaar en de ligging van de hoofdplaats Kapilavastu zijn onzeker.

De vroegste bronnen zeggen weinig over zijn jeugd; zij vermelden een gezin met een echtgenote, Yasodhara, en een zoon, Rahula. Het verhaal van een prins die voor lijden wordt afgeschermd en bij vier uitstapjes een oude man, een zieke, een lijk en een asceet ziet, staat in latere biografieën zoals de Buddhacarita en de Nidanakatha en heeft het karakter van een legende.

Volgens de traditie verliet hij als volwassene zijn gezin, zocht hij bij leraren en door strenge ascese bevrijding van het lijden en koos hij na jaren een 'middenweg' tussen genotzucht en zelfkastijding. Onder de bodhiboom bij Bodh Gaya bereikte hij het 'ontwaken'. De Pali-teksten beschrijven dat als inzicht in het ontstaan van het lijden en in de weg naar het einde ervan.

In Sarnath bij Varanasi hield hij volgens de Pali-teksten zijn eerste toespraak voor vijf asceten, waarin de middenweg en de Vier Edele Waarheden worden uiteengezet. Daarna trok hij door het Ganges-gebied en onderwees hij mensen van uiteenlopende afkomst. Er ontstond een gemeenschap van monniken en later ook nonnen (sangha), met regels die in de Vinaya zijn vastgelegd.

Hij leefde in de 6e of 5e eeuw v.Chr. in de oostelijke Ganges-vlakte, waar steden en grotere staten als Magadha en Kosala ontstonden naast kleine clanrepublieken zoals die van de Shakya's. De Shakya's werden nog tijdens zijn leven door Kosala ingelijfd. Handel, stedelijke groei en onderlinge machtsstrijd veranderden de samenleving in deze regio.

Religieus was het een tijd van rondtrekkende zoekers (shramana's) naast de brahmaanse offercultuur, met stromingen als het jaïnisme van zijn tijdgenoot Mahavira. Ideeën over wedergeboorte en bevrijding waren al bekend. De Boeddha sloot daarbij aan, maar de vroege teksten bekritiseren dierenoffers en de gedachte dat afkomst iemands waarde bepaalt.

Tijdens zijn leven steunden de koningen van Magadha en Kosala zijn gemeenschap; volgens de Pali-teksten schonk Bimbisara van Magadha een bamboebos bij Rajgir. Aanhangers kwamen uit uiteenlopende standen en ook vrouwen sloten zich aan. Over de omvang van zijn aanhang is niets betrouwbaars bekend.

Na zijn dood verspreidde de gemeenschap zich langs handelsroutes. Keizer Ashoka (3e eeuw v.Chr.) noemde de Boeddha en zijn leer in edicten en liet in Lumbini een zuil plaatsen. Via kloosters, pelgrimsplaatsen en teksten bereikte het boeddhisme later Sri Lanka en Centraal-, Oost- en Zuidoost-Azië; het precieze verloop van die verspreiding is deels onzeker.

Volgens de Pali-tekst Mahaparinibbana Sutta stierf hij in Kushinagar, na een maaltijd bij de smid Cunda. De oorzaak van zijn ziekte is onduidelijk; sommige onderzoekers denken aan een darminfarct door ouderdom in plaats van aan voedselvergiftiging. Zijn lichaam werd gecremeerd en de relieken werden verdeeld; dit levenseinde heet parinirvana.

De datering is omstreden. De traditionele jaartallen (ca. 563–483 v.Chr.) werden in de 20e eeuw veel gebruikt. Op een symposium in 1988 plaatste de meerderheid van de sprekers zijn dood binnen twintig jaar rond 400 v.Chr.; veel moderne onderzoekers noemen ca. 410–400 v.Chr. Niet alle historici volgen dat, en in Sri Lanka en Zuidoost-Azië geldt de telling 624–544 v.Chr.

De Pali-canon werd volgens de overlevering in de 1e eeuw v.Chr. in Sri Lanka opgeschreven, eeuwen na zijn dood; daarnaast bestaan Chinese en Sanskriet-parallellen. Onderzoekers verschillen over hoeveel van de vroege teksten terug te voeren is op de Boeddha zelf. De legendarische biografieën hebben religieuze betekenis, maar gelden bij historici niet als betrouwbaar verslag.