Cyrus de Grote

Cyrus II stamde uit het koningshuis van Anshan in het zuidwesten van het huidige Iran. Zijn geboortejaar is omstreden: ca. 600 v.Chr. wordt vaak genoemd, maar schattingen lopen tot circa 576 v.Chr. Volgens zijn eigen cilinderinscriptie was hij zoon van Cambyses, koning van Anshan, en kleinzoon van Cyrus I; zo benadrukte hij zijn koninklijke afkomst.

Herodotus vertelt dat Cyrus' moeder Mandane een dochter van de Medische koning Astyages was en dat het kind na een onheilspellende droom werd uitgezet en door een herder werd opgevoed. Dit verhaal volgt een bekend legendarisch patroon en wordt door tijdgenootbronnen niet bevestigd. Over zijn jeugd en opleiding is daarom vrijwel niets betrouwbaars bekend.

Cyrus volgde omstreeks 559 v.Chr. zijn vader op als koning van Anshan, destijds nog vazal van de Meden. Volgens de Kroniek van Nabonidus brak rond 550 v.Chr. een oorlog uit met de Medische koning Astyages, waarin diens leger overliep en Ecbatana werd ingenomen. Cyrus voegde zo de Perzische en Medische gebieden samen en voerde voortaan de titel koning van Perzië.

Daarna versloeg hij Croesus van Lydië; Sardes viel omstreeks 546 v.Chr., al is het precieze jaar onzeker. Zijn generaals onderwierpen vervolgens de Griekse steden aan de westkust van Klein-Azië. In het oosten voerde hij campagnes in onder meer Bactrië en Sogdië, maar over die veldtochten zijn de bronnen schaars en niet altijd eenduidig.

In 539 v.Chr. versloeg hij bij Opis het Babylonische leger. Volgens de Kroniek van Nabonidus viel Sippar zonder strijd, bezetten troepen onder generaal Gubaru omstreeks 12 oktober Babylon en trok Cyrus zelf op 29 oktober de stad binnen. Hij nam de titels koning van Babylon en koning van Sumer en Akkad aan.

De Cyruscilinder, een kleicilinder in Akkadisch spijkerschrift, was bedoeld als funderingsdepot in Babylon en werd in 1879 teruggevonden; hij ligt nu in het British Museum. De tekst veroordeelt Nabonidus als goddeloos, toont Cyrus als door Marduk gekozen heerser en vermeldt het herstel van tempels en de terugkeer van verplaatste volkeren.

Rond 550 v.Chr. werd het Nabije Oosten beheerst door vier machten: Medië, Lydië, Babylonië en Egypte. Perzië was een vazalstaat van de Meden. Babylonië onder Nabonidus kende spanningen, mede door de religieuze politiek van een koning die de maangod Sîn begunstigde en geruime tijd in Tayma in Arabië verbleef; de Cyruscilinder beschrijft hem als goddeloos.

Zoals oudere Mesopotamische vorsten presenteerde Cyrus zich in Babylon als door de plaatselijke god Marduk gekozen; in het bijbelboek Jesaja is hij een werktuig van Jahwe. In hoeverre hij zelf zoroastrisch was, is onbekend en omstreden. Babylonische en joodse bronnen tekenen zijn beleid tegenover lokale culten positief op, maar die teksten dienden ook eigen doelen.

Onder Cyrus ontstond een rijk dat van Klein-Azië tot Centraal-Azië reikte. Hij liet lokale bestuurders, tempels en gebruiken grotendeels bestaan en vroeg tribuut en troepen. De indeling in satrapieën wordt vooral aan Darius I toegeschreven; onder Cyrus' opvolgers werd het rijk verder uitgebreid.

Volgens het bijbelboek Ezra stond Cyrus joodse ballingen toe naar Juda terug te keren en de tempel in Jeruzalem te herbouwen; Jesaja noemt hem een gezalfde ('messias'). Historici betwisten de authenticiteit van het decreet; sommigen veronderstellen een algemeen beleid dat verplaatste volkeren hun heiligdommen liet herstellen. De terugkeer verliep geleidelijk.

Cyrus stierf volgens Babylonische documenten omstreeks december 530 v.Chr. Over de omstandigheden bestaan uiteenlopende verhalen: Herodotus laat hem sneuvelen tegen de Massageten onder koningin Tomyris, Ctesias noemt de Derbiken, Berossus de Dahae en Xenophon laat hem rustig sterven. Zijn zoon Cambyses II volgde hem op en veroverde in 525 v.Chr. Egypte.

Griekse schrijvers, vooral Xenophon in de Cyropaedia, beschreven Cyrus als voorbeeldig heerser, waardoor het beeld in Europa sterk is geïdealiseerd. In de twintigste eeuw gebruikte de sjah van Iran de Cyruscilinder als symbool en werd hij gepresenteerd als 'eerste handvest van de mensenrechten'. Veel historici vinden dat anachronistisch; het British Museum plaatst de tekst in een oude Mesopotamische traditie van hervormingsverklaringen.

Er is geen authentiek portret van Cyrus bekend. De afbeelding bij dit dossier toont daarom het graf bij Pasargadae, dat veel onderzoekers aan hem toeschrijven; een reliëf van een gevleugelde figuur dat vroeger als zijn portret gold, wordt tegenwoordig betwijfeld. Pasargadae, met het graf, staat op de UNESCO-werelderfgoedlijst.