Augustus

Augustus werd op 23 september 63 v.Chr. in Rome geboren als Gaius Octavius, zoon van een senator uit een welvarende maar politiek weinig invloedrijke ridderfamilie uit Velitrae. Zijn moeder Atia was een nicht van Julius Caesar. Na de dood van zijn vader in 58 v.Chr. groeide hij op bij onder meer zijn grootmoeder Julia, Caesars zus, en bij zijn stiefvader in Rome.

Caesar nam hem onder zijn hoede: hij kreeg een plaats in het college van pontifices, nam deel aan Caesars triomftocht en vergezelde hem in 45 v.Chr. naar Hispania. Daarna werd hij naar Apollonia in Illyrië gestuurd. Daar bereikte hem in het voorjaar van 44 v.Chr. het bericht dat Caesar was vermoord en dat hij in diens testament als zoon was geadopteerd en erfgenaam.

Na Caesars dood aanvaardde Octavianus (zoals historici hem noemen; hijzelf voerde de naam Caesar) de erfenis en wierf hij een leger onder veteranen. In 43 v.Chr. dwong hij zijn verkiezing tot consul af en vormde hij met Marcus Antonius en Lepidus het Tweede Triumviraat. Dat liet proscriptielijsten opstellen, waarbij veel tegenstanders, onder wie Cicero, werden gedood.

In 42 v.Chr. versloegen Octavianus en Antonius de moordenaars van Caesar bij Philippi. In de jaren daarna schakelde hij Sextus Pompeius uit (36 v.Chr.) en zette hij Lepidus opzij, terwijl Antonius zich in het oosten met Cleopatra verbond. Octavianus' propaganda stelde de strijd voor als een oorlog van Rome tegen een buitenlandse vijand.

Op 2 september 31 v.Chr. versloeg zijn vloot onder Agrippa bij Actium die van Antonius en Cleopatra. In 30 v.Chr. nam hij Alexandrië in; beiden pleegden zelfmoord en Egypte werd ingelijfd en kwam onder zijn persoonlijk beheer. Zo eindigde een eeuw van Romeinse burgeroorlogen; in 29 v.Chr. werden de poorten van de Janustempel gesloten.

In januari 27 v.Chr. gaf hij zijn buitengewone volmachten formeel terug aan senaat en volk en kreeg hij op 16 januari de eretitel Augustus. Hij behield het bevel over het grootste deel van het leger en over een groot deel van de provincies. Later kreeg hij onder meer de bevoegdheden van een volkstribuun; zo ontstond het principaat, met Augustus als princeps, de 'eerste burger'.

De Republiek was in de eerste eeuw v.Chr. verscheurd door burgeroorlogen tussen Marius en Sulla, Caesar en Pompeius, en na 44 v.Chr. opnieuw. Legers waren trouwer aan hun veldheren dan aan de staat en politieke tegenstanders werden vermoord. Veel Romeinen verlangden naar vrede, ook als dat de macht van de senaat beperkte.

Augustus presenteerde zijn bewind als herstel van de Republiek (restitutio rei publicae) en van oude Romeinse zeden. Hij liet tempels herstellen, vaardigde wetten uit over huwelijk en zeden en steunde dichters als Vergilius en Horatius. In de provincies ontstond een keizerscultus. Zijn eigen verslag, de Res Gestae, presenteert dit beleid vanuit zijn eigen perspectief.

Na een eeuw van burgeroorlogen bracht zijn bewind een lange periode van interne vrede, de Pax Romana of Pax Augusta. Hij creëerde een staand beroepsleger, de Praetoriaanse Garde en politie- en brandweerdiensten voor Rome, hervormde belasting en munt, liet wegen aanleggen met een koeriersdienst en liet veel gebouwen in Rome herstellen of nieuw bouwen.

Het rijk breidde onder hem sterk uit met onder meer Egypte, Raetië, Noricum en Pannonië en de volledige onderwerping van Hispania. In 9 n.Chr. gingen drie legioenen onder Varus verloren in het Teutoburgerwoud, waarna de uitbreiding in Germanië stokte. Vredesverdragen met Parthië en een buffer van vazalstaten beveiligden de grenzen.

Dat de macht feitelijk bij één man lag, had een prijs: de senaat verloor zijn zelfstandigheid, tegenstanders werden verbannen of gedood en kritische schrijvers als Tacitus zagen in het principaat het einde van de republikeinse vrijheid. Anderen wijzen erop dat veel Romeinen en provinciebewoners juist van de stabiliteit profiteerden.

Augustus overleed op 19 augustus 14 n.Chr. in Nola, op 75-jarige leeftijd. Zijn stiefzoon en adoptiefzoon Tiberius volgde hem op; de senaat verhief hem na zijn dood officieel tot god. Antieke geruchten dat zijn vrouw Livia hem vergiftigde, zijn nooit bevestigd. Zijn lichaam werd bijgezet in zijn mausoleum in Rome.

De Res Gestae Divi Augusti, zijn eigen verslag van zijn daden, werd op bronzen zuilen bij zijn mausoleum geplaatst; kopieën zijn onder meer in Ankara teruggevonden. Historici verschillen over het karakter van zijn bewind: een herstelde republiek of een monarchie in republikeinse vormen. De historicus Ronald Syme sprak in 1939 van een 'Roman Revolution'.

De naam Octavianus gebruikte hij zelf niet; het is een moderne gewoonte om hem vóór 27 v.Chr. van Caesar te onderscheiden. De maand augustus is naar hem vernoemd en 'augustus' werd een keizerlijke titel. Het standbeeld bij dit dossier, de Augustus van Prima Porta, toont hem jeugdig en geïdealiseerd, zoals vrijwel al zijn portretten, ook toen hij oud was.