Ashoka

Ashoka werd omstreeks 304 v.Chr. geboren, vermoedelijk in Pataliputra, als zoon van keizer Bindusara en kleinzoon van Chandragupta, de stichter van het Mauryarijk. Zijn eigen inscripties noemen zijn voorouders niet; die gegevens komen uit de Purana's en uit boeddhistische kronieken. Zijn geboortejaar is een schatting, afgeleid uit de datering van zijn regering.

Over zijn jeugd vertellen zijn inscripties niets; wat daarover bekend lijkt, komt uit legenden die eeuwen later zijn opgetekend. Volgens de Sri Lankaanse kronieken was hij onderkoning van Ujjain, wat deels wordt ondersteund door de Saru Maru-inscriptie; Noord-Indiase teksten noemen Taxila. Ook het huwelijk met Devi uit Vidisha komt alleen uit de Sri Lankaanse overlevering.

Zijn opvolging was volgens de legenden omstreden: de Sri Lankaanse kronieken laten hem bijna honderd halfbroers doden, een getal dat historici als overdreven beschouwen. Rotsedict 5 noemt ambtenaren die toezien op de families van zijn broers en zussen, wat erop kan wijzen dat meerdere broers de machtswisseling overleefden; geleerden verschillen daarover van mening. Zijn kroning zou vier jaar na zijn aantreden zijn gevolgd.

Ashoka besteeg omstreeks 268 v.Chr. de troon. In zijn achtste regeringsjaar (ca. 261 v.Chr.) veroverde hij Kalinga. Rotsedict 13 noemt zo'n 150.000 weggevoerden en 100.000 doden, terwijl vele malen meer omkwamen; hij spreekt van diep berouw. De cijfers komen uit het edict zelf en zijn niet onafhankelijk te controleren. In de edicten uit Kalinga zelf ontbreekt die passage.

Daarna wijdde hij zich volgens zijn edicten aan dhamma: zedelijk gedrag, geweldloosheid jegens levende wezens, respect voor ouders en leraren en tolerantie tussen religieuze groepen. Hij stelde dhamma-mahamatta's aan, ambtenaren die toezagen op het welzijn van onder meer ouderen, armen en religieuze gemeenschappen, en liet putten graven, bomen planten en medische voorzieningen voor mensen en dieren inrichten.

Hij liet zijn boodschappen in het Prakrit op rotsen en vrijstaande zuilen beitelen, in het Brahmi-schrift en in het noordwesten in Kharosthi; in het westen staan ook Griekse en Aramese inscripties. Rotsedict 13 noemt gezanten naar Hellenistische koningen als Antiochus II, Ptolemaeus II en Antigonos II. De edicten geven weinig informatie over andere aspecten van het bestuur.

Over zijn band met het boeddhisme zijn de edicten duidelijk: in Klein Rotsedict 1 noemt hij zich leekvolgeling (upasaka), volgens Rotsedict 8 bezocht hij de Bodhi-boom en in Lumbini liet hij een zuil oprichten. Tegelijk schonk hij grotten aan de Ajivika's en noemt hij brahmanen en andere asceten eerbiedwaardig. Zijn dhamma was dus ruimer dan alleen het boeddhisme.

Het Mauryarijk besloeg het grootste deel van het Indiase subcontinent, van het huidige Afghanistan in het westen tot Bangladesh in het oosten, met Pataliputra als hoofdstad. Alleen de zuidelijkste delen bleven buiten het rijk, bij onder meer de Chola's en Pandya's. Er waren contacten met Hellenistische koninkrijken in het westen.

In de derde eeuw v.Chr. bestonden naast de brahmaanse rituelen verschillende asketische bewegingen (shramana's), zoals het boeddhisme, het jainisme en de Ajivika's. Het boeddhisme was een van deze gemeenschappen en bestond al enkele eeuwen. 'Dhamma' kon 'wet, plicht, rechtschapenheid' betekenen; in de Griekse inscriptie uit Kandahar is het vertaald met eusebeia (vroomheid).

Zijn inscripties zijn de oudste bewaarde zelfpresentaties van keizerlijke macht op het Indiase subcontinent. Ze tonen een staat die zich bemoeide met zedelijk gedrag, dierenbescherming en sociale voorzieningen. Historici wijzen erop dat de teksten propaganda kunnen zijn: ze tonen vooral hoe Ashoka zich wilde laten zien en zeggen weinig over de praktijk.

Het boeddhisme profiteerde van zijn steun, maar de omvang daarvan is omstreden. Latere legenden (Ashokavadana en Mahavamsa) vertellen over 84.000 stoepa's of kloosters, een Derde Boeddhistisch Concilie en zendingen, onder meer van zijn zoon Mahinda naar Sri Lanka. Concilie en zendingen staan alleen in de Sri Lankaanse kronieken, niet in zijn edicten. Epigrafisch onderzoek wijst op een grote rol van handelaren en gilden.

Over Ashoka's laatste jaren geven alleen legenden informatie. De Sri Lankaanse overlevering laat hem in zijn zevenendertigste regeringsjaar overlijden, omstreeks 232 v.Chr.; de Ashokavadana vertelt dat hij zijn laatste bezit aan de sangha schonk. Het Mauryarijk verzwakte in de decennia daarna en de dynastie eindigde omstreeks 185 v.Chr.

Het beeld van de wrede 'Chandashoka' die door het boeddhisme verandert in de rechtvaardige 'Dharmashoka' komt uit boeddhistische legenden zoals de Ashokavadana, die eeuwen na zijn dood zijn opgetekend. Veel historici zien hierin literaire verheerlijking. De edicten zelf wijzen op een geleidelijke ontwikkeling: berouw na Kalinga en enkele jaren later nauwere banden met de sangha.

Het Brahmi-schrift raakte vergeten, waardoor Ashoka's edicten eeuwenlang onleesbaar bleven; in de jaren 1830 ontcijferde James Prinsep het. Sindsdien geldt Ashoka als een van de bekendste Indiase vorsten; het leeuwenkapiteel van Sarnath is het staatsembleem van India en het Ashoka-wiel staat op de vlag. De afbeelding bij dit dossier is een reliëf uit Sanchi uit de eerste eeuw v.Chr. of n.Chr., geen portret uit zijn tijd.