Archimedes

Archimedes werd omstreeks 287 v.Chr. geboren in Syracuse, een Griekse stad op Sicilië. Dat jaartal is afgeleid uit de bewering van de Byzantijnse geleerde Tzetzes dat hij vijfenzeventig jaar werd. In De zandrekenaar noemt hij zijn vader Phidias, een sterrenkundige over wie verder niets bekend is.

Plutarchus noemt hem verwant van koning Hiëro II van Syracuse, terwijl Cicero en anderen op een bescheiden afkomst wijzen. Of hij ooit in Alexandrië studeerde, is onbekend; zijn bewaarde werken zijn wel gericht aan geleerden daar, zoals Dositheos en Eratosthenes. Een antieke biografie is verloren gegaan, zodat veel details van zijn leven onzeker blijven.

Archimedes onderzocht oppervlakten en inhouden met de uitputtingsmethode. In Over de bol en de cilinder toonde hij aan dat de inhoud en het oppervlak van een bol twee derde zijn van die van de omschreven cilinder. In Meting van de cirkel schatte hij π tussen 223/71 en 22/7; in Kwadratuur van de parabool bepaalde hij de oppervlakte van een parabolisch segment.

Hij was een van de eersten die wiskunde op natuurkunde toepasten. In Over het evenwicht van vlakken bewees hij de hefboomwet en gebruikte hij zwaartepunten; in Over drijvende lichamen formuleerde hij de wet over opwaartse druk die zijn naam draagt. In De zandrekenaar ontwikkelde hij een stelsel om zeer grote getallen uit te drukken en schatte hij de schijnbare diameter van de zon.

Antieke auteurs schrijven hem werktuigen toe, zoals katrolsystemen, verdedigingsmachines en een planetarium. Zijn Methode, een brief aan Eratosthenes, beschrijft hoe hij met mechanische redeneringen resultaten vond voordat hij ze streng bewees. Die tekst is alleen bekend uit een palimpsest dat in 1906 werd herkend.

Syracuse was in de derde eeuw v.Chr. een van de grootste en rijkste Griekse steden, bestuurd door Hiëro II. Na de Eerste Punische Oorlog bleef Hiëro bondgenoot van Rome, wat zijn stad lange vrede en welvaart bracht. Na zijn dood in 215 v.Chr. koos Syracuse in de Tweede Punische Oorlog de kant van Carthago.

Alexandrië, met zijn Museion en Bibliotheek, was het centrum van de Griekse wetenschap; wiskundigen uit de hele Middellandse Zee wisselden daar teksten en problemen uit. Geleerden werkten vaak voor vorsten en steden en waren meestal ook ingenieur, sterrenkundige of filosoof. Archimedes schreef in het Dorische Grieks van Syracuse.

In de Oudheid was Archimedes vooral beroemd om zijn mechanische vernuft. Polybius, Livius en Plutarchus beschrijven verbeterde katapulten en kranen die Romeinse schepen optilden en lieten zinken, waardoor de belegering van Syracuse lang duurde. Cicero vertelt dat Marcellus twee planetaria van Archimedes naar Rome bracht, waarvan een in een tempel werd geplaatst.

Zijn wiskundige geschriften waren in de Oudheid weinig bekend. Alexandrijnse wiskundigen lazen en citeerden hem, maar de eerste omvattende verzameling werd pas omstreeks 530 n.Chr. gemaakt door Isidorus van Milete in Constantinopel; commentaren van Eutocius uit dezelfde tijd maakten ze toegankelijker. Zijn wiskunde bereikte dus aanvankelijk vooral een kleine kring.

Archimedes kwam in 212 v.Chr. om bij de val van Syracuse. Livius zegt dat hij werd gedood door een soldaat die hem niet herkende terwijl hij figuren in het zand tekende; Plutarchus geeft meerdere versies, ook met het bevel van Marcellus hem te sparen. In 75 v.Chr. vond Cicero, als quaestor op Sicilië, een vermoedelijk graf met een bol en een cilinder.

Bewaarde werken moeten van legenden worden gescheiden. Betrouwbaar zijn onder meer Over de bol en de cilinder, De zandrekenaar en de Methode. 'Eureka' in het bad (Vitruvius, ongeveer twee eeuwen later), de brandspiegels (niet bij Polybius, Livius of Plutarchus; pas in de tweede eeuw n.Chr. genoemd) en 'Verstoor mijn cirkels niet' (niet in antieke bronnen) zijn legendarisch of onbevestigd.

Zijn werk werd in de negende eeuw in het Arabisch vertaald en in de twaalfde eeuw in het Latijn; in 1544 verscheen in Bazel de eerste gedrukte uitgave. Galilei noemde hem 'mijn meester'. In 1906 herkende Heiberg zijn teksten onder een middeleeuws gebedenboek, het Archimedes-palimpsest, waaronder de enige bekende kopie van de Methode.

Het schilderij van Domenico Fetti bij dit dossier dateert uit 1620; het is een verbeelding, want er is geen betrouwbaar tijdgenootportret van Archimedes bekend. Zijn beeltenis staat sinds de twintigste eeuw op de Fieldsmedaille, een van de hoogste onderscheidingen in de wiskunde.