Alexander von Humboldt

Alexander von Humboldt werd op 14 september 1769 geboren in Berlijn, als zoon van een Pruisische officier en kamerheer en van Marie-Elisabeth Colomb, van hugenotenafkomst. Hij groeide op met zijn oudere broer Wilhelm, de latere taalkundige en onderwijshervormer. Beide jongens kregen particulier onderwijs; hun vader overleed in 1779.

Humboldt studeerde onder meer in Frankfurt an der Oder en Göttingen en volgde in 1791–1792 de bergakademie in Freiberg. Van 1792 tot 1796 werkte hij als Pruisisch mijnambtenaar. Na de dood van zijn moeder in 1796 kon hij met zijn erfenis een grote reis financieren; zijn geplande deelname aan een wereldreis onder Nicolas Baudin ging niet door.

In 1799 vertrok Humboldt met de Franse botanicus Aimé Bonpland uit Spanje, met toestemming van de Spaanse kroon, en kwam in Cumaná aan. In vijf jaar reisden zij door het huidige Venezuela, Cuba, Colombia, Ecuador, Peru en Mexico. In 1800 verkenden zij de Orinoco en de Casiquiare; die verbinding met het Amazonebekken was al decennia eerder vastgesteld, maar Humboldt bepaalde de exacte ligging van de splitsing.

Op 23 juni 1802 beklommen Humboldt, Bonpland en Carlos Montúfar de Chimborazo. Humboldt berekende zelf een bereikte hoogte van ongeveer 5.900 meter; reconstructies door latere bergbeklimmers wijzen op ongeveer 5.600 meter, onder de top van 6.263 meter. Op basis van zijn waarnemingen toonde hij vegetatiezones, temperatuur en luchtdruk per hoogte in zijn Naturgemälde, dat in 1807 verscheen.

Na zijn terugkeer verwerkte Humboldt zijn gegevens in Parijs. Hij schreef het essay over de geografie van planten (1807), het Politieke essay over Nieuw-Spanje en een studie over Cuba, en introduceerde in 1817 isothermen, lijnen van gelijke gemiddelde temperatuur. In 1829 reisde hij op uitnodiging van de Russische regering naar de Oeral, Siberië en het Altajgebergte; vanaf 1845 verscheen zijn Kosmos.

Humboldt was een kind van de Verlichting en de Duitse romantiek. Hij onderhield contact met Goethe en Schiller en verbond nauwkeurige metingen met de overtuiging dat de natuur een samenhangend geheel vormt. Zijn reis was mogelijk dankzij een uitzonderlijke toestemming van de Spaanse kroon, die buitenlandse reizigers de toegang tot haar koloniën doorgaans beperkte.

Zijn reisjaren vielen vlak voor de onafhankelijkheidsoorlogen in Spaans Amerika. Hij schreef kritisch over koloniale ongelijkheid, de arbeid in de mijnen en de slavernij, onder meer in zijn essay over Cuba (1826). Tegelijk steunde zijn werk op koloniale infrastructuur en op de kennis van inheemse gidsen, lokale geleerden en dragers.

Humboldts publicaties maakten het publiek in Europa vertrouwd met Spaans Amerika en werden ook in Latijns-Amerika gelezen. Hij ontmoette Simón Bolívar vermoedelijk in 1804 in Parijs en in 1805 opnieuw in Rome; dat hij Bolívar tot de onafhankelijkheidsstrijd inspireerde, is niet aantoonbaar. In 1804 deelde hij gegevens over Nieuw-Spanje met president Jefferson.

Zijn methode, het vergelijken van metingen over grote afstanden, beïnvloedde de biogeografie, de klimatologie en het onderzoek naar het aardmagnetisme. Hij wees ook op de gevolgen van ontbossing en landbouw voor het klimaat, onder meer bij het Meer van Valencia in Venezuela (1800). Darwin noemde Humboldts Personal Narrative als inspiratiebron; ook Haeckel, Muir en Thoreau werden door hem beïnvloed.

Humboldt overleed op 6 mei 1859 in Berlijn, 89 jaar oud, en werd met staatsplechtigheid begraven op het familielandgoed in Tegel. Zijn Kosmos (1845–1862) wilde de kennis over de natuur, van heelal tot aarde, in één werk samenbrengen. Over het belang van dat werk lopen de meningen uiteen; sommigen beschouwen zijn reisverslagen en het essay over Nieuw-Spanje als belangrijker.

Veel plaatsen, soorten en instellingen dragen zijn naam, zoals de Humboldtstroom langs de Zuid-Amerikaanse westkust. Recente historici belichten zowel zijn wetenschappelijke bijdrage als de koloniale context van zijn reizen: zijn kritiek op slavernij en koloniaal bestuur, maar ook zijn afhankelijkheid van lokale kennis, die volgens sommige onderzoekers onvoldoende werd erkend.